Curiosa zonder embargo als opmaat voor prinsjesdag

Verwarring en onzekerheid onder de kiezers. Zij hebben al van alles gehoord en gelezen over de begrotingsplannen die vandaag officieel zijn bekendgemaakt, maar toch zullen de afgelopen weken nog weinigen een nauwkeurig beeld hebben gekregen van wat het tweede kabinet-Balkenende volgend jaar van plan is. Veel gepraat over de lange termijn en intussen flinke ellende, zullen velen menen. Zo gezien zijn de in Rotterdam gehouden demonstratie, gisteren, en de intussen al gepubliceerde tegenbegrotingen van de opnieuw onverenigde oppositiepartijen ten minste in chronologisch opzicht alternatieve curiosa. De hete herfst, die ons net als vorig jaar is beloofd, begon extra vroeg, zoals de vakbeweging al in augustus had aangekondigd. Een vraag aan de voorzitter van de Tweede Kamer: hebben oppositionele Kamerfracties het embargo op begrotingsstukken geschonden door vóór prinsjesdag, nota bene als medewetgevers, mee te demonstreren tegen ongepubliceerde regeringsplannen en alvast met tegenbegrotingen te komen? Zo ja, gaat heer Weisglas dáárover, na zijn eerdere kritiek op het gedrag van de media, ook wat onvriendelijks zeggen? Aan het adres van bijna de helft van de Kamer? Wie lacht daar aan het Binnenhof?

Enig houvast over de kabinetsplannen biedt het regeerakkoord van vorig jaar en bovendien was er aan actueel begrotingsnieuws via ministers en andere politici die daarbij belang menen te hebben in de afgelopen weken al aardig wat bekend geraakt. Zoals langzamerhand gebruikelijk is. Een aantal media, waaronder deze krant, heeft mede daarom dit jaar voor het eerst geen embargo-afspraken met de Rijksvoorlichtingsdienst willen maken. Zij wilden dus niet enkele dagen vooraf de begrotingsstukken van de RVD aanpakken (ter verwerking) op voorwaarde dat daaruit pas na vanmiddag 15.00 uur zou worden gepubliceerd. Motief: dergelijke afspraken zijn niet meer van deze tijd, wij publiceren liever zo snel mogelijk het nieuws waar we via `eigen nieuwsgaring' achter gekomen zijn. Dat is mooi, media werpen gedateerde RVD-kluisters af om op die manier het belang van hun klanten sneller en daarmee (dus?) beter te dienen.

Maar bij dit sympathieke standpunt zijn een paar kanttekeningen te maken. Bijvoorbeeld: Voorwaarde om die nieuwsgaring te laten slagen, is dat een aantal politici en ambtenaren, veelal naamloos aangeduid als `bronnen', bereid is iets te doen waarvan zij hebben afgesproken of beloofd dat niet te zullen doen. Namelijk: het ondershands beschikbaar stellen van informatie, al dan niet mondeling, in concept of voorlopige vorm, waarover zij qualitate qua vroegtijdig kunnen beschikken. Hier zijn schending van afspraken en breuk van een ambtseed in veel gevallen onmisbaar voor een proces dat journalisten `eigen' of `vrije' nieuwsgaring noemen. Meer nog, ik weet het uit eigen ervaring nog best, zij beschouwen dat professioneel als eten en drinken, als een weg naar primeurs en ander mooi en snel nieuws. Die kant van de zaak mag dan als een fact of life gelden, de vele journalistiek-ethische rechtvaardigingen van het verschijnsel die je dezer dagen in de media hoort en leest, worden daardoor niet sterker.

Voorts, als tweede kanttekening, is eigen aan dit proces dat je in zulke gevallen vaak niet precies weet, of kan weten, welk motief of belang de ondershandse informatieaanbieder heeft en hoe courant, dan wel volledig of onvolledig die informatie is. Wat gevolgen kan hebben voor de weging en de presentatie van het nieuws.

Een derde notitie: wat doen de (andere) media wanneer een van hen alléén, als eerste, is begunstigd door een bruikbaar politiek of ambtelijk lek, zoals vorige woensdagavond het nieuwsjournaal van RTL4? Direct maar overnemen, zoals het NOS-journaal deed? Met verwijzing naar RTL4, zoals het NOS-journaal deed? Of komen andere media dan tenminste óók met ander, eigen relevant nieuws, dat via eigen nieuwsgaring, eventueel bij andere ongenoemde bronnen, gehaald is? Proberen zullen zij dat, wat in het totale nieuwsaanbod makkelijk tot een zekere verbrokkeling kan leiden. Zo ontstaat een wedstrijd: wie is het snelst en heeft de grootste brokken informatie? Het totaalbeeld dat de media samen bieden, kan zo makkelijk een zoekplaatje worden. Of elementen bevatten die weliswaar veel nieuwswaarde hebben maar niet kloppen. Voorbeeld van de afgelopen dagen in sommige media: het kabinet is van plan om de mensen langer, namelijk tot hun 67ste jaar, te laten doorwerken. Zo'n plan is er niet, zoals heden uit de begrotingsstukken blijkt, maar de onrust en ergernis zijn er al wel en zullen nog wel even aanhouden.

Nu heeft het tweede kabinet-Balkenende de slag om de burger voorlopig sowieso al verloren, het zal zich daaromtrent gezien het langetermijnkarakter van zijn saneringsprogramma ook weinig illusies hebben gemaakt. Dat programma is trouwens in zoverre een tweeslag dat het zowel mikt op structureel economisch herstel als op meer eigen verantwoordelijkheid van de burgers. Dat uit onderzoek blijkt, zoals de Volkskrant zaterdag berichtte, dat veel burgers het geheel van de bestaande collectieve voorzieningen liever behouden en liever geen vergroting van de eigen verantwoordelijkheden zien, verrast niet echt. In Duitsland is volgens een vergelijkbaar onderzoek omstreeks 80 procent van de burgers ervan overtuigd dat hun staat qua sociaal-economische voorzieningen en economische structuur dringend toe is aan modernisering en sanering. Maar zodra daarop pijnlijke maatregelen voor de individuele burger moeten volgen, vervliegt dat algemene besef. Althans, zolang het zicht ontbreekt op meer economische groei en werkgelegenheid. Dat is in Nederland vast niet anders. Balkenende-II heeft economisch herstel nodig om een politiek succes te worden.

Voor dat succes – succes onder embargo als het ware – is de economische toestand in Duitsland en de VS van groot belang. Juist daarom zou Balkenende somberder kunnen zijn over de voortgaande stagnatie in Duitsland dan over wat er aan het demonstratiefront thuis gebeurt. Over zes weken, als de presidentsverkiezingen in de VS geweest zijn en de economische situatie daar weer onverhuld zichtbaar wordt gemaakt, komen er vermoedelijk nieuwe zorgen over Balkenendes kansen op langere termijn bij. Hij voert bovenal een gevecht met de tijd, zijn coalitie moet intussen zwaar weer verduren en haar zenuwen in bedwang zien te houden. Maar hij hoeft pas in 2007 naar de kiezers, dat zal hem een troost zijn.

    • J.M. Bik