Tegen alle stromen in naar de top

Langeafstandsloopster Lornah Kiplagat (30) heeft zich weten te onttrekken aan een leven in dienstbaarheid. Ze wil Afrikaanse atletes helpen een zelfstandig en onafhankelijk bestaan op te bouwen.

De afwezige Lorna Kiplagat was gisteren de meest besproken atlete bij de Dam tot Damloop. Haar late afzegging, wegens een verkoudheid in combinatie met een oorontsteking, was een tegenvaller voor de organisatie, het publiek en vooral voor de pers, die voornamelijk op de tot Nederlandse genaturaliseerde Keniaanse langeafstandsloopster was afgekomen. Die belangstelling zegt veel over de status die Kiplagat inmiddels heeft verworven.

Dat Kiplagat in korte tijd is uitgegroeid tot een bekende Nederlandse is meer een gevolg van haar achtergrond, haar uitstraling en de aandacht voor haar persoontje in de media dan van haar prestaties. Natuurlijk, de loopster heeft een mooie erelijst, maar daarop ontbreekt een olympische- en een wereldtitel. Ze heeft weliswaar de marathons van Los Angeles, Amsterdam en Osaka gewonnen, maar toen was ze nog Keniaanse en had ze geen bekendheid bij het Nederlandse publiek.

Pas nadat Kiplagat vorig jaar als Nederlandse atlete vierde werd op de 10.000 meter bij de WK in Parijs en vorige maand bij de Olympische Spelen in Athene op diezelfde afstand als vijfde eindigde, nam haar bekendheid toe. Ze trok als een van de weinige Nederlandse kanshebbers op een atletiekmedaille in Athene veel aandacht in de media.

Ze viel zozeer in de smaak dat zelfs de a-sportieve Evangelische Omroep een documentaire over haar leven maakte. En dat heeft Kiplagat geweten, want na die uitzending, twee dagen na afloop van de Spelen, regende het reacties. ,,Ik had nooit verwacht dat een reportage van de EO, die ook nog eens om elf uur 's avonds werd uitgezonden, zoveel zou losmaken'', vertelt Kiplagats Nederlandse echtgenoot Pieter Langerhorst.

Gezien haar levensverhaal was de impact van de documentaire evenwel minder verwonderlijk, omdat Kiplagat het voorbeeld is van een Afrikaanse vrouw die zich heeft weten te onttrekken aan een leven in dienstbaarheid en tegen alle stromen in een onafhankelijk bestaan heeft opgebouwd. Een tour de force voor iemand die is opgegroeid in een kansarme omgeving van een kansarm land dat deel uitmaakt van het kansarmste werelddeel. Maar Kiplagat stamt binnen de Kalenjin-stam af van de Keiyo's, die bekend staan om hun koppigheid. En daar is de atlete een sprekend voorbeeld van. ,,Ze weet wat ze wil'', omschrijft Langerhorst het eufemistisch.

Dankzij haar halsstarrigheid onttrok Kiplagat zich aan de middelmaat, waartoe zij als atlete aanvankelijk behoorde. Langerhorst herinnert zich nog de kennismaking met een groep Keniaanse atletes waar zij deel van uitmaakte en die werd gesponsord door Saucony, de schoenenfabrikant waarvan hij destijds marketingmanager was. ,,Lornah viel allerminst op; ze was een redelijke atlete, maar niet één die er uitsprong. Pas nadat ze buiten de Keniaanse invloedsfeer was gekomen, bleek hoe goed ze is. Een gevolg van de rust die ze toen kreeg en vooral de evenwichtigheid in haar programma. Lornah is nu fysiek en mentaal goed voorbereid op wedstrijden.''

Die rust zou Kiplagat in haar moederland niet zijn gegund, omdat een atleet daar nooit zeker is van zijn deelname aan een wedstrijd voor hij aan de start staat. Een gevolg van politieke en corrupte spelletjes. Langerhorst: ,,Het kan in Kenia gebeuren dat je twee weken voor de Olympische Spelen te horen krijgt dat een ander jouw plaats inneemt, omdat die beter in vorm zou zijn. Meestal is er dan geklaagd door een andere atleet, die de voorkeur aan een vriend of vriendin geeft. Daar is Lornah wel eens het slachtoffer van geworden. Zij mocht zonder opgaaf van reden op de valreep ooit niet meedoen aan de WK halve marathon, terwijl ze in bloedvorm stak.''

Van al die kongsies heeft Kiplagat geen last meer, omdat ze sinds vorig jaar juli in het bezit is van een Nederlands paspoort. Voor uitzending naar grote toernooien zijn de limieten in haar nieuwe vaderland even transparant als onveranderlijk en voor trainingskampen kan ze nu ongehinderd de wereld overvliegen. Dat lag met een Keniaans paspoort gecompliceerder. Wilde ze dan voor zeven weken op trainingskamp in Colorado, zoals vanaf morgen het geval is, dan was het de vraag of ze een visum kon krijgen. En bij goedkeuring zou ze een vermogen aan smeergeld zijn kwijt geweest.

,,Maar om die reden is ze niet van nationaliteit veranderd'', zegt Langerhorst. ,,Nu Lornah vijf jaar in Nederland woont, voelt ze zich er thuis; als ze lange tijd weg is krijgt ze zelfs heimwee. Het was voor haar ook vanzelfsprekend dat ze zich in Nederland zou vestigen, omdat volgens de opvattingen van haar stam bij een huwelijk de vrouw de man moet volgen.''

En daarmee heeft Kiplagat vijf jaar geleden het dorp Kapboit in de Rift Vallei ingeruild voor Groet aan de Noordzeekust. Een grote stap, omdat ze een sterke band met haar moeder Rebecca, haar drie zussen en haar broer heeft. Dat ligt iets anders met haar vader Mathe, omdat hij zijn aandacht over twee gezinnen moet verdelen; Kiplagats moeder is één van zijn twee vrouwen. En dat wringt. Zoals het voor Kiplagat vanzelfsprekend is dat zij de weduwe en de kinderen van haar aan overmatig drankgebruik overleden oudste broer onderhoudt, ligt het niet voor de hand dat zij haar halfbroers en -zussen financieel ondersteunt. En daar zijn ze wel op uit, met als gevolg dat Kiplagats relatie met die tak van de familie koel is.

Wie wel van haar welstand profiteert is moeder Rebecca, voor wie Lornah een huis naast haar hut heeft laten bouwen. Maar haar moeder verblijft er weinig; het dagelijks leven speelt zich voornamelijk af in en rond de hut, waarin ook Lornah is grootgebracht. Het stenen huis wordt onder andere als gastenverblijf gebruikt.

Bij die bouwactiviteiten is het niet gebleven. Kiplagat heeft in het nabije Iten een hardloopcentrum gesticht, waar op haar kosten talentvolle Keniaanse atletes intern verblijven om zich te richten op een sportieve carrière. Daarnaast krijgen zij taal- en computerlessen. Kiplagat is het project begonnen uit ideële overwegingen; zij wil wat voor de sport terug doen en vrouwen een kans geven zelfstandig en onafhankelijk te worden, een proces dat in Kenia gevoelig ligt. Om de kosten te dekken biedt het centrum ook onderdak aan buitenlandse atleten die op trainingskamp zijn. ,,Het break-even punt is nog niet bereikt, maar dat zal op termijn wel gebeuren'', aldus Langerhorst, die zich vooral met de exploitatie bemoeit.

De naturalisatie van Kiplagat is een zegen voor de Nederlandse atletiek, vindt ook bondscoach wegatletiek Gerard Nijboer. Waar hij voor internationale wedstrijden tot vorig jaar moest kiezen uit matig presterende atletes, kreeg hij vorig jaar plotseling een topper in de schoot geworpen. Maar ook één op wie Nijboer weinig vat heeft. Kiplagat omringt zich met een team specialisten op wie ze blindelings vertrouwt en met wie ze overal en altijd wil samenwerken. Gerard van Lent, een docente aan de Academie voor Lichamelijke Oopvoeding in Amsterdam, is haar trainer, Bert Borghans haar fysiotherapeut, Peter Vergouwen haar sportarts en echtgenoot Langerhorst als haar manager en manusje van alles.

,,Omdat ze op haar privacy is gesteld hebben we bij het pre-olympisch trainingskamp in Grosseto geen hotelkamer maar een appartement voor Kiplagat geregeld'', vertelt Langerhorst. ,,Dat vind ik geen bezwaar en het gaat ook altijd in goed overleg. Bovendien staat ze altijd open voor suggestie van onze kant, zoals voor het hitteproject in aanloop naar de Spelen van inspanningsfysioloog Gerard Rietjens. Aan het begin van een nieuw seizoen ga ik met haar en Pieter om tafel zitten om afspraken te maken. We willen het zo, omdat het professioneel is, onze manier van werken is en we succesvol zijn. Daaraan doen we geen concessies.''

Met Kiplagat hoopt Nijboer meer aandacht te trekken voor de wegatletiek, waarvoor onder atleten weinig belangstelling bestaat. Bovendien zijn de talenten schaars. Nijboer: ,,Ik hoop dat Kiplagat een voorbeeldrol kan vervullen, nu en eventueel later als ze is gestopt. Met haar persoonlijkheid is ze daar uitermate geschikt voor. Als loopster heeft ze in Kenia een grote naam opgebouwd, terwijl ze nooit een grote titel heeft gewonnen. Dat is veelzeggend.''

    • Henk Stouwdam