Het vurige verlangen om zichtbaar te zijn

De derde reis van Women on Waves, naar Portugal, is misschien de laatste. Rebecca Gomperts, oprichtster Women in Waves, wil nu via internet hulp en pillen gaan geven aan vrouwen in landen waar abortus is verboden.

Het huis van de ouders van Rebecca Gomperts staat in Vlissingen, aan de oever van de Westerschelde. De ramen aan de voorkant zijn zo groot dat alle aandacht naar buiten wordt getrokken – naar het strand, de golven, de schepen die voorbij varen, van Antwerpen naar de Noordzee. Rebecca Gomperts is hier niet geboren, maar ze groeide er wel op, van haar kleuterjaren tot haar negentiende. Toen ging ze in Amsterdam medicijnen studeren. Daar deed ze ook de Rietveld Academie.

Rebecca Gomperts, abortusarts, is de oprichtster van Women on Waves. Ze vaart op gehuurde schepen naar landen waar abortus verboden is – in 2001 naar Ierland, in 2003 naar Polen en nu net naar Portugal – en probeert daar vrouwen te helpen die een abortus willen. Haar ouders gaan altijd met haar mee. Haar vader, Rudi Gomperts, zegt: ,,We doen het om haar te ondersteunen. En eerlijk gezegd ook om haar te beschermen. Er lopen zulke agressieve figuren rond. In Amerika is een abortusarts vermoord.'' En dan is er nog de agressie van de regeringen van de bezochte landen. Portugal stuurde twee oorlogsschepen de zee op om te voorkomen dat het schip van Women on Waves zou binnenvaren.

Rudi Gomperts is werktuigbouwkundige, hij werkte in aluminiumfabrieken in Frankrijk, Afrika en Suriname. Na zijn pensioen werkte hij als free-lance vrijwilliger in fabrieken in Marokko en Montenegro. Rebecca werd in Suriname geboren, na een broer en een zusje. Rudi Gomperts pakt de stamboom van zijn familie, die teruggaat tot 1600. Duitse joden, bankiers, later planters in Zuid-Amerika. Rudi Gomperts werd ook in Suriname geboren, in 1935. Hij studeerde in Delft en ging daarna, getrouwd, weer terug. Maar de moeder van Rebecca Gomperts, geboren in Enschede, wilde niet voor altijd daar blijven. En hijzelf eigenlijk ook niet.

Voor de kinderen was het wennen in Nederland. Rudi Gomperts: ,,In Suriname liepen ze in hun blootje rond, ze waren altijd buiten. Ze speelden met zwarte kinderen, met Indiaanse kinderen, met kinderen uit Indonesië en India. Hier waren alle kinderen wit.'' Dat was in 1969. Maar de aanpassing ging snel, want dát, zegt Rudi Gomperts, hadden zijn kinderen juist zo goed geleerd. ,,Heel Surinaams.''

Hij denkt dat Rebecca een gelukkige jeugd heeft gehad. Een aantrekkelijk en intelligent meisje, niet streng opgevoed, ook niet religieus, met veel vrienden die graag bij haar thuis op zolder of in de vensterbank zaten en in hun eindexamenklas (atheneum B) van haar vader bijles wiskunde kregen. ,,Ze slaagden allemaal.'' Rebecca heeft, zegt Rudi Gomperts, haar originaliteit en creativiteit van haar moeder. Die ging, toen de kinderen groot waren, naar de kunstacademie in Arnhem. Van hem, zegt hij, heeft ze haar rationaliteit, haar doorzettingsvermogen.

Hij verbergt niet dat hij trots is op zijn dochter. Hij vindt het knap van haar dat ze de reizen van Women on Waves georganiseerd weet te krijgen. De fondsenwerving, de juridische kant, het motiveren en bij elkaar houden van vrijwilligers. Maar hij verbergt ook niet dat ze er wat hem betreft liever vandaag dan morgen mee ophoudt. ,,Altijd maar doorgaan, nooit kunnen stoppen, nooit rust. Het zijn de symptomen van een toestand die kan eindigen in totaal opgebrand zijn. Ik heb het zelf gehad voordat ik met pensioen ging.''

Het idealisme, de boosheid om onrecht zaten er altijd al in bij zijn dochter, zegt Rudi Gomperts. Hij zag ze sterker worden toen hij in Guinee, West-Afrika, werkte en Rebecca stage kwam lopen in het ziekenhuis daar. Dat was nog voor haar arts-examen, begin jaren negentig. ,,Er werd in de fabriek gestolen door de mensen die er werkten, en ik kon dat niet toelaten. Rebecca was kritisch. Het waren mensen die vaak voor twintig familieleden de kost moesten verdienen. Ze vond dat ik het kapitaal vertegenwoordigde.'' Zijn dochter, zegt hij, zag in het ziekenhuis in Guinee ook de ellende van de meisjes en vrouwen die hadden geprobeerd om van hun zwangerschap af te komen.

Rebecca Gomperts in het kantoor van Women on Waves, een oud schoolgebouw in de Staatsliedenbuurt in Amsterdam – vertelt dat ze in Guinee meemaakte hoe zwaar een jongen die een gouden kettinkje had proberen te stelen, werd gestraft. Het kettinkje was van een Française, de vrouw van de chirurg bij wie ze haar stage deed. ,,Een blanke vrouw'', zegt Rebecca Gomperts. ,,Dat was nog het ergste. Die jongen moest zich op het politiebureau helemaal uitkleden. Hij werd geslagen met een stok.''

Het is geen feministisch idealisme dat Rebecca Gomperts tot Women on Waves dreef. Ze heeft, zegt ze, nooit het gevoel gehad dat ze iets niet kon doen omdat ze een meisje was. Ze dacht er niet eens over na. En het verontwaardigde haar pas toen ze zelf volwassen was dat haar moeder werd geacht ontslag te nemen toen ze trouwde. Ze was onderwijzeres. Rebecca Gomperts werd ook niet om ,,principiële redenen'' abortusarts. Ze deed het omdat daarvoor geen lange opleiding nodig was en ze ,,wel een fascinatie had voor vruchtbaarheid''. Eerst zou ze radioloog worden, daar kon ze veel geld mee verdienen. ,,Ik zou twee dagen per week gaan werken en dan kon ik verder boeken schrijven en andere dingen doen.'' Maar ze wilde geen radioloog zijn zonder hartstocht. Ze wil níets doen zonder hartstocht.

Het idee voor Women on Waves kreeg ze in 1997, toen ze als scheepsarts over de wereld voer met Greenpeace, verliefd op de kapitein. Ze vond milieuproblemen erg, maar ze vond de rechteloosheid van de meisjes en vrouwen die ze overal zag erger. Ongewenste zwangerschappen door onwetendheid, geldgebrek, verkrachting en prostitutie. Tachtigduizend doden per jaar – elke zes minuten één – door abortussen met onsteriele instrumenten of verkeerde medicijnen. Doden die te voorkomen waren geweest: weinig ingrepen zijn zo eenvoudig en risicoloos als een medisch verantwoord uitgevoerde abortus. Maar weinig ingrepen ook die zoveel woede en weerstand oproepen. En dat motiveerde Rebecca Gomperts nog het meest. ,,De relatie tussen abortus en de grote vraagstukken van arm en rijk, religie, de machtsverhoudingen in de wereld.''

Een van de eerste financiers van Women on Waves was Mama Cash, een fonds dat initiatieven van vrouwen ondersteunt. Mama Cash begon in 1983, met renteloze lening van de Amsterdamse feministe Marjan Sax. Zij had een groot vermogen geërfd en wilde dat niet voor zichzelf houden. Na een vergadering, eind 1997, hoorde ze toevallig op de gang praten over een verzoek om geld voor een schip waarmee actie zou worden gevoerd voor abortus – onmogelijk. ,,Mij leek het een briljant plan'', zegt Marjan Sax in haar kantoor aan de Prinsengracht. ,,Het was iets totaal anders.'' Mama Cash betaalde het juridische onderzoek naar de mogelijkheden om op zee abortussen uit te voeren.

Gunilla Kleiverda, gynaecoloog in het Flevo Ziekenhuis in Almere, vond Women on Waves al een goed plan voordat Rebecca Gomperts haar belde. ,,De proactieve benadering sprak me aan'', zegt ze. ,,Zelf iets in beweging zetten.'' Een stukje in de krant dat erover ging had ze uitgescheurd. ,,Toen Rebecca vroeg of ik meewilde, zei ik meteen ja.'' Gunilla Kleiverda ging op alle reizen mee, ze is net terug uit Portugal. Ze zegt dat Rebecca en zij elkaar goed in evenwicht houden. ,,Rebecca denkt buiten de gevestigde orde, ze is meer de actievoerster. Maar ik heb mijn naam als gerespecteerd gynaecoloog hoog te houden. Ik ga geen dingen doen die buiten de wet vallen.''

In Ierland werden geen abortussen gedaan door verwarring en paniek: in de Tweede Kamer werd gezegd dat Women on Waves strafbaar was als de artsen abortuspillen zouden verstrekken. Er stonden wel honderden journalisten en televisiemensen op de kade. Toen duidelijk was dat de pillen wel mochten worden verstrekt, voer Women on Waves naar Polen. Een aantal vrouwen daar kon behandeld worden, nadat het schip was teruggevaren naar internationale wateren. Maar in Portugal lukte dat niet, omdat het schip de haven niet kon bereiken en geen vrouwen aan boord konden worden genomen. Rebecca Gomperts vindt dat de reis grotendeels mislukt is – al schrijft ze, samen met Gunilla Kleiverda, in een stuk voor het artsenblad Medisch Contact dat in Portugal nu weer veel over abortus wordt gediscussieerd. Ze schrijven ook dat honderden vrouwen door de telefoon voorlichting kregen over een veilige manier om zelf een abortus uit te voeren: Misoprostol slikken, een middel tegen maagzweren. Het wekt ook krampen in de baarmoeder op en kan zo een miskraam veroorzaken.

,,Rebecca heeft een groot verlangen om iets te betekenen'', zegt Willem Velthoven, de man met wie zij samenleeft. ,,Ze wil zichtbaar zijn, met iets dat ertoe doet. Ik bedoel, ze scheidt keurig het afval, maar dat is niet haar grootste passie.'' Willem Velthoven – zwart pak, zwart T-shirt – is oprichter en mededirecteur van Mediamatic, een ontwerpbureau voor papieren en elektronische media. Hij leerde Rebecca Gomperts kennen bij vrienden, twee jaar geleden. Ze waren naast elkaar aan tafel gezet. ,,Er was pompoensoep en sla en lekkere wijn, en verder weet ik het niet meer. Ik heb de hele avond met Rebecca gepraat. Ik vond haar mooi, maar dat was niet het belangrijkste. Het was vooral haar nieuwsgierigheid, haar betrokken nieuwsgierigheid die ik leuk vond.''

Kritische distantie tot elke vorm van establishment, maar dat establishment óók aantrekkelijk vinden. Afschuw van volgzaamheid. Boosheid over inperking van de autonomie van mensen door welk systeem dan ook. Dat zijn zo de waarden die hij met Rebecca deelt. Willem Velthoven zegt het met enige ironie. ,,Het zijn grote woorden.'' Hij zegt ook, zonder ironie, dat Rebecca ,,ontzettend lief'' is. ,,Naast haar woede en haar fanatisme en haar doorgeanalyseerde inzichten en haar wil om hele regeringen naar de strot te vliegen heeft ze vooral een grote behoefte om mensen te hélpen.'' Wat soms, zegt hij, tot ,,melodramatische scènes'' leidt. Bijvoorbeeld als haar voor de camera wordt gevraagd hoe ze zich voelt als ze een zwangere vrouw die een abortus wil níet kan helpen.

Maakt hij zich wel eens zorgen om haar?

,,Om Rebecca? Nee, eigenlijk niet. Je hebt mensen die je niet vertrouwt op de fiets in Amsterdam. En je hebt mensen die je rustig alleen het oerwoud in laat gaan. En daar is Rebecca er één van.''

Toch denkt hij dat ze niet blijft doorgaan met de zeeën bevaren. ,,Dat weet ze nu wel. Ze is niet iemand voor de herhaling. Ze wil ook kinderen. Ze heeft nog een half afgeschreven roman liggen. Na haar eerste, Zeedrift, en een tweede die nooit is uitgekomen. Er zijn nog allerlei andere ideeën.''

De politiek – is dat iets voor Rebecca Gomperts?

Willem Velthoven zegt: ,,De verleiding is er wel. Maar de vraag is of ze er het karakter voor heeft. Ze is ongelooflijk koppig.''

Petra Blaisse, een van Rebecca Gomperts beste vriendinnen: ,,Als ze politiek niet zo paralyserend zou zijn, zou ze het zeker kunnen. De politiek zou er veel aan hebben. Maar Rebecca zelf denk ik niet. Ze kan de politiek beter blijven uitdagen.''

Rudi Gomperts, Rebecca's vader: ,,Het zou mij niet verbazen als de SP haar vroeg.''

,,Wát?'', zegt Rebecca Gomperts zelf. ,,De SP? Zegt mijn vader dát?'' Ze is even stil en zegt dan: ,,Ik ben blij dat ik daar even wat op kan zeggen. De SP is helemaal geen pro-choice-organisatie. Dat moeten de mensen die erop stemmen zich goed realiseren.'

En wat zegt ze op de vraag of ze doorgaat met Women on Waves?

Rebecca Gomperts: ,,Het schip zal wel een keer ophouden. Tenzij ik zoveel geld krijg dat we vijf jaar vooruit kunnen. Dan gaan we naar Zuid-Amerika.'' Maar dat zal niet gebeuren, denkt ze. Ze heeft een ander plan: ,,Ik denk aan hulpverlening en mailordening via internet voor Mifepriston en Misoprostol. Vrouwen die in landen wonen waar abortus illegaal is, kunnen pillen bestellen en via telefoon en internet door ons begeleid worden. Het is ingewikkeld om het te organiseren. Maar het lijkt te gaan lukken.''