De partijdige God sanctioneert de `heilige' oorlog

Het festival Musica Sacra sloeg een brug tussen de herdenking van gevallenen in de Tweede Wereldoorlog en de Vredesweek van de kerken.

Het Maastrichtse festival Musica Sacra, het afgelopen weekeinde gewijd aan het thema `heilige' oorlog, begon vrijdagmiddag op de plaats waar alle oorlogen eindigen: het kerkhof. Op de Amerikaanse begraafplaats Margraten, vijftien kilometer ten oosten van Maastricht, werden tijdens het `klanklandschap' Alle Namen de namen genoemd van de soldaten die daar liggen begraven. Zevenhonderd kinderen uit Nederlands en Belgisch Limburg en Wallonië noemden via luidsprekers 8.302 namen van soldaten die zestig jaar geleden hun leven gaven voor de bevrijding van België en Nederland.

Het was zonnig op de enorme, symmetrisch aangelegde begraafplaats op het zacht glooiende plateau van Margraten, dat een ver zicht biedt op Maastricht. Het gras was groen, perfect gemaaid, geknipt en getrimd. De marmeren kruisen, geplaatst in halve cirkels, glansden spierwit. Margraten was een onaards vredig, maar ook macaber Arcadië. De vrijheid van de overlevenden is gekocht met de dood van de gevallenen, die elk een naam hebben. Zo stond ik voor het grafkruis van Arnold W. Cipriani uit Ohio, gesneuveld op 28 februari 1945.

De stilte van de dood, het contrapunt van het wapengekletter, werd slechts doorbroken door de namen, die zich vervlochten tot `muziek', gesproken klanken die herinnerden aan hun bestaan. Daarna zong de sopraan Charlotte Riedijk nog Insonnia van Jacob ter Veldhuis, een soms schrille klacht op een tekst van Salvatore Quasimodo: [-] hemelse littekens schijnen over de overledenen, die bezaaid met sterren wegzakken in de rivieren [-].

De programmafolder van Musica Sacra herhaalde de utopie van de profeet Jesaja: `Dan zullen zij hun zwaarden omsmeden tot ploegscharen, hun speren tot sikkels. Geen volk zal het zwaard meer opheffen tegen een ander volk. De oorlog zullen zij niet meer leren.'

Maar oorlogen zijn nooit uitgebannen, niet door mensen, niet door God. ,,Het begrip `heilige' oorlog benoemt een pijnlijke werkelijkheid in de geschiedenis van de godsdiensten'', erkende een van de toelichtingen op de concerten. Ook tijdens Musica Sacra, in concerten en liturgische vieringen, in gebeden en in gewijde muziek, werd God veelvuldig gevraagd ons vrede te geven. Maar God rekent men ook aan de eigen zijde in de strijd tegen het kwaad, in als gerechtvaardigd geziene heilige oorlogen tegen duivelse machten en zelfs andere godsdiensten. In de bijbel voert God zelf heilige oorlogen, de voorlopers van de jihad, de heilige oorlog van de islam.

In La Guerra van de 16de-eeuwse Spanjaard Mateo de Flecha, door het Collegium ad Mosam enthousiast en strijdbaar uitgevoerd in de kapel van de Zusters onder de Bogen, staan teksten als: `Willen jullie deelnemen aan de oorlog? Alleen daarvoor ben ik gekomen uit de hemel' en `Vooruit! Voorzie de artillerie van devote gedachten.' De Missa de Batalla van Joan Cererols (1618-1654) klinkt ook echt als een strijdmis met opruiend tromgeroffel. De mis eindigt wel met een vroom `dona nobis pacem' – geef ons vrede.

Die dubbelzinnigheid beheerste Musica Sacra, wat betreft programmering en uitvoeringsniveau een topfestival. ,,God, Jahweh, de god van Israel, is een partijdige god'', zei pastoor Kurris van de Onze Lieve Vrouwe basiliek tijdens het concert `Het visioen van vrede' van de Schola Maastricht. Niets is zó stichtend als het gregoriaans in de stemmigste kerk van dit land. Maar ook hier, al hoorde men het in het etherische gregoriaans niet herkenbaar uitgebeeld, ging het over oorlog: `Bij duizenden sloeg Saul ze neer, maar David bij tienduizenden, omdat de hand van de Heer met hen was.'

Ook in het oratorium Giuditta van Scarlatti, naar het apocriefe bijbelboek Judith, staat God aan de zijde van Judith die de Assyriër Holofernes verleidt en het hoofd afsnijdt. Bij de fraai gezongen uitvoering door Le Parlement de Musique zong de `onthoofde' countertenor Martín Oro aan het slot mee in de lofzang op God. Giuditta was een complement op de erotiek en strijd in Die Weise von Liebe und Tod des Cornets Christoph Rilke van Frank Martin, op de openingsavond gezongen door Hilary Summers bij het uitstekend spelende Limburgs Symphonie Orkest o.l.v. Ed Spanjaard. Rainer Maria Rilke verhaalt hier over een voorouder die na zijn eerste liefdesnacht met het hoofd in de wolken de strijd tegen de Turken ingaat en sterft.

De Maastrichtse dirigent Peter Serpenti vierde zondagmorgen in de Sint Servaaskerk zijn 40-jarig jubileum bij de Capella Sancti Servatii met de indrukwekkende uitvoering van de Missa Et in terra pax (1942) van de Russische componist Gretsjaninov. Uit het zelfde oorlogsjaar stamt de Missa l'Homme desarmé van Jan Mul met de subtiele aanduiding van de dubbelzinnigheid van vechten voor vrede: op de melodie van het middeleeuwse lied L'Homme armé wordt hier Dona nobis pacem gezongen.

In Maastricht klonk ook recente anti-oorlogsmuziek, zoals Raua needmine (1972, 1991) van de Estse componist Veljo Tormis, sterk ritmische vervloeking van het ijzer dat de oorlog mogelijk maakt. In het concert `Orgels in de strijd' met organist Marcel Verheggen en mezzosopraan Regula Boeninger, klonken van Dieter Schnebel twee aangrijpende lamentaties. De eerste, `geef ons vrede', werd geschreven na de Golfoorlog. In de tweede, ontstaan na de bloedige strijd om Vukovar, schoten woorden tekort en klonken uitsluitend nog gesnik, gehuil, gejammer.

Indrukwekkend waren ook de orgelstukken Danse funèbre pour honorer une mémoire héroique van Jéhan Alain, als Frans soldaat in 1940 gesneuveld, en Messiaens Combat de la mort et de la vie, een pars pro toto voor de strijd tussen goed en kwaad, God en duivel, licht en duisternis, de hemel en de hel. De pas overleden Bram Vermeulen, die in Musica Sacra het programma `Mannen maken oorlog' zou brengen, werd geëerd met onder andere de vertoning van een RVU-documentaire over Vermeulen in Ieper en Verdun.

Een nimmer eindigende en onverklaarbare `heilige' oorlog woedt tussen goede bedoelingen en fatale menselijke zwakheid. De schrijver Willem Jan Otten, die met voorbeelden uit oorlogsfilms een lezing hield over `De schoonheid van oorlogsgeweld' moest ook wel falen in het benoemen van de oorsprong en de kracht van de fascinatie voor geweld.

Giuditta van Scarlatti: 20/9 20 uur KRO op Radio 4. Voor andere delen van Musica Sacra: zie www.klassiek.kro.nl

    • Kasper Jansen