Ophef over Kourouma

Het laatste boek van de Afrikaanse schrijver Ahamadou Kourouma gaat over het conflict in Ivoorkust. Het oordeel van de pers is vernietigend.

Het boek lag nog niet in de boekwinkels of het werd al afgebrand. ,,Ahamadou Kourouma pleegt geschiedvervalsing'', schreef de pro-regeringspers. Het laatste, postuum verschenen boek van Kourouma, een van de grootste hedendaagse Afrikaanse schrijvers, gaat over het conflict in Ivoorkust, zijn geboorteland. Kourouma overleed vorig jaar december op 76-jarige leeftijd. De `waargebeurde roman', waaraan hij acht maanden obsessief had gewerkt, bleef onvoltooid. Kourouma's kinderen wilden het boek toch uitgeven. ,,Het is een boek waarin hij zijn ziel en zaligheid heeft gelegd'', zei zijn dochter Nathalie bij de verschijning. ,,Het was zijn manier om te zeggen dat hij Ivoriaan was, en dat de crisis hem vreselijk aan het hart ging.''

Critici vragen zich nu af of dat verstandig was. Ook de oude controverse is weer opgerakeld: schreef Kourouma zijn werk eigenlijk wel zelf? Volgens een hardnekkig gerucht zijn Kourouma's romans hij liet een klein oeuvre na, vijf boeken in totaal het produkt van nauwe samenwerking met zijn Franse vrouw. Kourouma zou slechts de verhaallijn hebben aangegeven, zijn vrouw schreef het op, in correct Frans. Kourouma's moedertaal Malinké klinkt op een unieke manier door in zijn werk. Maar op het podium of voor een microfoon bleek hij zo'n hakkelende, onovertuigende spreker, dat maar weinig mensen die hem hebben horen praten zich kunnen voorstellen dat schrijver en spreker een en dezelfde persoon waren.

Het postuum uitgegeven Quand on refuse, on dit non (Als je weigert, zegt je nee) is in feite een politieke verhandeling. Hoofdpersoon is de kindsoldaat Birahima, die ook optrad in de commercieel succesvolle voorganger Allah n'est pas obligé. Deze schijnbaar naïeve kindsoldaat leert de geschiedenis van Ivoorkust terwijl hij te voet door het land trekt, samen met het meisje waarop hij verliefd is. Ze zoeken een veilig heenkomen, want er is een burgeroorlog uitgebroken, ,,een walgelijke stammenoorlog''. ,,Daar ben ik dan, zwervend langs de slachtpartijen en de barbaarse massagraven van Ivoorkust.'' Birahima komt echter nauwelijks tot leven. Kourouma, die eind 2002 naar Frankrijk vluchtte uit angst voor doodseskaders die het gemunt hadden op de oppositie, rijgt de gebeurtenissen aaneen alsof hij een haastige samenvatting uit de krant geeft.

Ondanks een nawoord van de uitgever roept het boek veel vragen op. Er wordt een bijna clichématige nadruk gelegd op etnische tegenstellingen, met name tussen de Bété, de stam van president Laurent Gbagbo, en de Malinké of Dioula, de groep waartoe het kindsoldaatje behoort. ,,Het is pure geschiedvervalsing'', zegt Théophile Kouamouo, publicist en hoofdredacteur van de regeringsgezinde krant Le Courrier d'Abidjan. ,,Kourouma was wars van ieder etnisch betoog toen hij nog leefde. Maar hier lijkt het alsof de burgeroorlog alleen verklaard kan worden door een stammenconflict. Dat is handig voor westerlingen die toch niks van Afrika snappen, maar er klopt niets van. Ik zou graag willen weten wie dit echt heeft geschreven. Ik heb sterk het gevoel dat achter de uitgave van dit boek een politieke bedoeling schuilt.''

Ivorianen zijn ijzersterk in het bedenken van complottheorieën, maar Kouamouo heeft gelijk als hij zegt dat er feitelijke onjuistheden in het boek staan. Zo is de wijk Yopougon geen `slaapstad' ten noorden van Abidjan, maar een in hoog tempo groeiende volkswijk ten westen van de stad. Een rare fout, vindt Kouamouo, die ook wijst op het ,,keurige'' taalgebruik. ,,Nergens lees je het typische neger-Frans waar Kourouma zo goed in was. De rijkdom van de taal is verdwenen, er blijft een saaie, zielloze tekst over.'' In het nawoord van Quand on refuse meldt de uitgever dat Kourouma mogelijk een heel andere opbouw voor ogen had. Dat blijkt uit een synopsis van het verhaal. De schrijver twijfelde ook over het slot, want het conflict in Ivoorkust was nog niet ten einde. Théophile Kouamouo, vroeger een groot fan, vindt het boek een smet op de nagedachtenis van de auteur. ,,Na de dood van de mens is wat mij betreft ook de schrijver overleden. Dit is literaire zelfmoord.''

    • Pauline Bax