Mammoetboek

Vier jaar geleden sprak ik in Londen bij de wereldkampioenschapsmatch tussen Kasparov en Kramnik met de Zwitserse meester Richard Forster. Net als ik was hij verslaggever voor een krant, maar voor hem was dat maar een bijbaantje. Het grootste deel van de dag zat hij in Londense bibliotheken om negentiende-eeuwse kranten en tijdschriften te bestuderen. Hij was bezig aan een boek over de Engelse schaker Amos Burn, die leefde van 1848 tot 1925.

Als je een heldenleven wilt beschrijven, is Burn niet de meest voor de hand liggende figuur. Hij hoorde tot de beste schakers van de wereld, maar een wereldkampioenskandidaat was hij niet. Zijn stijl was kalm en positioneel. Hij was nooit beroepsschaker, maar een succesvol zakenman.

De meeste schaakbiografen vinden een bohémien die materiële welstand opoffert aan het schaken en zijn hele ziel legt in de heroïsche strijd om de hoogste eer een dankbaarder onderwerp. In 1983 verscheen een kleine biografie met 62 geanalyseerde partijen, Amos Burn, the Quiet Chessmaster door R.N. Coles, en daar leek het lang bij te blijven.

Kort geleden kwam het boek van Forster uit, Amos Burn, A Chess Biography. Het heeft 972 grote bladzijden, er staan 901 partijen van Burn in en het weegt 2.490 gram. ,,Is het ook een goed boek?'', vroeg iemand die het me zag wegen. Het is een prachtig boek.

Richard Forster heeft als schaakhistoricus een grote naam en dit is zijn meesterwerk. Het is niet alleen een boek over Burn, maar ook over zijn tegenstanders en over het internationale schaakleven rond 1900, mooi geïllustreerd met honderden afbeeldingen die voornamelijk uit de verzameling komen van Edward Winter, een andere eminente schaakhistoricus en een goede vriend van Forster.

Prachtig uitgegeven is het ook. Het viel Forster nog niet mee om een uitgever te vinden die bereid was om het te doen zoals hij het wilde: een mammoetboek in één band, solide gebonden op een manier die de indruk wekt dat het voor de eeuwigheid gedaan is. Hij had het geluk dat hij ten slotte bij de Amerikaanse uitgever McFarland terechtkwam, die zich in zulke prachtboeken specialiseert.

Toevallig kwam ik toen ik het boek net gekocht had in een gezelschapje van neerlandici terecht. Hun gesprek kwam op literaire biografieën en hoe die gefinancierd kunnen worden. Ik pakte mijn enorme boek uit mijn tas en zei trots: ,,Kijk, zo doen wij dat in de schaakwereld.'' En wie betaalt dat dan? vroegen ze verbaasd. ,,Gewoon, de schaakliefhebbers die het kopen.'' Daar waren ze wel even stil van. In Nederland kost het boek overigens 75 euro. Voor drie euro per ons is het een koopje.

Hoewel Burn niet bekendstaat als een briljant combinerende aanvalsspeler, kon hij het natuurlijk wel als de gelegenheid zich voordeed. Over de volgende partij schrijft Forster: ,,Zelfs nu nog is deze partij vrijwel onbekend gebleven. Maar stel je voor dat

Morphy hem gespeeld had...''

Burn-Whitehead, Liverpool 1896. Wit speelt zonder Pb1.

1. e2-e4 e7-e5 2. Pg1-f3 Pb8-c6 3. Lf1-c4 Lf8-e7 4. d2-d4 e5xd4 5. c2-c3 d7-d6 6. Dd1-b3 Pc6-e5 7. Pf3xe5 d6xe5 8. Lc4xf7+ Ke8-f8 9. 0-0 Pg8-f6 10. f2-f4 Dd8-d6 11. f4xe5 Dd6xe5 12. Lc1-f4 De5xe4 13. Ta1-e1 De4-c6 14. Lf4-g5 Dc6-b6 Zwart heeft zich snel in de nesten gewerkt, maar in een voorgiftpartij heeft het weinig zin om te analyseren hoe hij het beter had kunnen doen. Het gaat om de mooie combinatie die Burn nu uitvoert. 15. Tf1xf6 Db6xb3 Het is duidelijk dat de toren op geen enkele manier genomen kon worden. 16. Lf7-h5+ g7xf6 Na 16...Kg8 wint wit fraai met 17. Txe7 Db5 18. Txg7+ Kxg7 19. Tf7+ Kg8 20. Lh6. 17. Lg5-h6+ Kf8-g8 18. Te1xe7 Met meer dan een dame voor heeft zwart geen verdediging. Na 18...Lg4 volgt de Zwickmühle 19. Tg7+ Kf8 20. Txc7+ Kg8 21. Tg7+ waarna wit alles op de zevende rij wegpakt en besluit met Txa8+ en mat. 18...Db3-e6 19. Te7-g7+ Kg8-f8 20. Tg7-d7+ Kf8-g8 21. Td7-d8+ Zwart gaf op.

En hier is de spectaculairste zet uit de loopbaan van Burn, die ook een van de spectaculairste zetten uit de schaakgeschiedenis is.

MmkmMmMm

agdMmMfM

MmMaMmMm

AMaGaMcI

MmGmMmMb

mGmMmMmG

MmMEMAMF

mMmMmMDM

Macdonald-Burn, Liverpool 1910.

Wit lijkt gewonnen te staan, want 33...Dd8 34. Txg5+ is heel goed voor hem. Burn kwam echter met de fantastische zet 33...Dc8-g4. Er volgde 34. Tg1xg4 Andere zetten verliezen. 34...Ph4-f3+ 35. Kh2-g2 Na 35. Kg3 zou wit nog eindspelvoordeel hebben. 35...Pf3xd2 36. Tg4xg5+ Kg7-h6 37. h3-h4 Pd2xb3 38. Tg5-f5 Pb3xa5 39. Lh5-e2 Kh6-g7 en zwart won het eindspel.

    • Hans Ree