`Het is pingpongen met ideeën'

Filmregisseur Milos Forman en producent Saul Zaentz, samen verantwoordelijk voor klassiekers als `One Flew Over the Cuckoo's Nest' en `Amadeus', kregen gisteren in Scheveningen een Life Time Achievement Award uitgereikt van het festival Film by the Sea.

Slechts twee films maakten ze samen, maar die waren in totaal meteen goed voor dertien Oscars. In 1975 was dat voor One Flew Over the Cuckoo's Nest, het Amerikaanse regiedebuut van de in 1932 in Tsjechoslowakije geboren Milos Forman en de eerste filmproductie van voormalige jazz-impresario Saul Zaentz (1921). Negen jaar later zouden ze hun krachten bundelen voor de Mozart-film Amadeus. Het jaarlijkse festival Film by the Sea in Scheveningen reikte hen gisteren een Life Time Achievement Award uit. Morgen verzorgen zij in Vlissingen een `Cinema Literair'-lezing, die zal gaan over het verfilmen van boeken.

Hoewel de uitreiking van een carrièreprijs doorgaans een goed moment is voor reflectie, peinzen de beide 70-plussers niet over terugblikken. Milos Forman: ,,Ik ben heel gelukkig dat ik de films heb kunnen maken die ik heb willen maken.' Saul Zaentz: ,,Het belangrijkste is herkenning door je vakgenoten. Erkenning zegt mij niet zoveel.'

,,Wat mij wel kwaad heeft gemaakt, ``zegt Formen, ,,is als een film gemolesteerd is door externe krachten. Zoals toen de Russen in 1968 Praag binnenvielen en mijn film `Hori, má panenko' of 'The Fireman's Ball' daar net in première was gegaan. Die is toen in de ban gedaan en door niemand meer gezien. Of toen `The People Versus Larry Flynt' (over de uitgever van Hustler Magazine uit 1996) door de Amerikaanse filmindustrie werd misbruikt in een discussie over seks en pornografie, terwijl de film over vrije meningsuiting gaat.' Saul Zaentz: ,,Toen de Japanse regisseur Akira Kurusawa mijn leeftijd had zei hij: ,,Ik denk niet aan mijn volgende film, ik denk aan de film die ik daarna ga maken.'

Toch eerst maar even over uw volgende film: er doet al heel lang een gerucht de ronde dat het een film over de Spaanse schilder Francisco Goya (1746-1828), de vader van de moderne kunst, zal zijn.

Forman: ,,Dat klopt. Maar het gaat langzaam.' Zaentz: ,,Wij maken geen `Police Academy 8'. Gemiddeld doen we vijf jaar over de voorbereidingen voor een film. Wat ook verschilt met `Cuckoo's Nest' of `Amadeus' is dat we ons niet baseren op een boek of toneelstuk. We hebben alleen de geschiedenis en onze fantasie.'

Forman: ,,Het is ook niet de bedoeling dat het een biografie gaat worden. Goya is ook niet de enige hoofdpersoon, zoals in mijn andere kunstenaarsportretten over Mozart of de tragische komiek Andy Kaufman ('Man on the Moon', 1999). Hij is een van de drie hoofdpersonen, zijn schilderijen zijn de vierde. Maar de film zal zich meer concentreren op de inquisitie in zijn tijd.'

Waarom een film over Goya en de inquisitie?

Forman: ,,Om de parallellen met wat er vandaag de dag in de wereld gebeurt. De ironie is dat Napoleon de ideeën van de Franse Revolutie, vrijheid, gelijkheid en broederschap, met wapens en geweld over Europa wilde verspreiden. Toen hij in 1808 Spanje binnenviel zei hij zijn soldaten dat ze Spanje gingen bevrijden, dat de Spanjaarden hen met open armen zouden ontvangen. Dat is hetzelfde als de oorlogsvoering in Irak. En dat is ook hetzelfde wat we onder Hitler en het communisme hebben gezien. En omdat Goya zo lang heeft geleefd en iedereen met dezelfde nietsontziende eerlijkheid schilderde.'

Wordt het een politieke film?

Forman: ,,We maken de film niet om een politieke reden, als je dat bedoelt.'

Zaentz: ,,Maar de parallellen zijn er. We leven in Amerika ook in een tijdperk van inquisitie.'

Forman: ,,Ze gebruiken zelfs dezelfde retoriek: `Je bent vóór ons of tegen ons.' Ik weet niet eens wat wáár is over Irak. Daar is helemaal geen ruimte voor. Maar er is nog een ander soort politiek, en in die zin zijn al mijn films politiek: ze gaan over mensen die hun eigen weg gaan. Die grenzen opzoeken en verleggen.'

Tijdens het festival is de `director's cut' van `Amadeus' te zien, een ook op dvd uitgebrachte 20 minuten langere versie. Meestal maken regisseurs een director's cut, omdat ze op last van hun producent allerlei wijzigingen moeten aanbrengen. Was u destijds niet tevreden over de film, meneer Zaentz?

Zaentz: ,,Oh nee, integendeel. Ik was er juist veel vaker voor om bepaalde scènes in de film te houden. De enige ruzies die ik me herinner waren die waarin Milos tegen me zei: `Wat voor producent ben jij? Je moet dingen eruit halen in plaats van erin houden'.'

Wat voor producent bent u?

Zaentz: ,,Eentje die gelooft in de film die hij aan het maken is. Echt gelooft.'

Forman: ,,Iemand die niet alleen een geldverschaffer is, maar iemand wiens smaak, opinie en inzicht ik kan waarderen.'

Hoe verloopt uw samenwerking dan?

Zaentz: ,,Het is pingpongen met ideeën.'

Forman: ,,Het is meer gedachtenlezen.'

Zaentz: ,,Soms als je een scenario aan het schrijven bent kan je er te dicht bovenop zitten. Je weet wel wat er fout is, maar je wilt het niet horen. Als producent moet je dan zorgen dat de regisseur de ruimte vind om de zwakke plekken aan te pakken, zonder dat hij verlamt omdat hij het idee heeft dat je hem bekritiseert.'

Rectificatie / gerectificeerd

Foto's verwisseld

De foto's bij de artikelen Nacht op de bank van Büch en `Het is pingpongen met ideeën' (18 september, pagina 6 respectievelijk 7) zijn verwisseld. De maker van de foto van Milos Forman en Saul Zaentz is Vincent Mentzel.

    • Dana Linssen