B.J. van der Vlies: prinsjesdag is de parel aan de kroon van ons staatsbestel

Kunnen we prinsjesdag beter overslaan dit jaar? Alle regeringsplannen voor 2005 zijn toch al bekend, ondanks pogingen van de Rijksvoorlichtingsdienst om strengere `embargoregels' te stellen. De nestor van de Tweede Kamer, ir. B.J. van der Vlies (SGP), debatteert met Gijsbert van Es over de waarde van symbolen in ons staatsbestel en de maatschappelijke realiteit die daarmee op gespannen voet kan staan.

Arme Kroon, met zo'n doffe parel.,,Het is inderdaad niet goed gegaan dit jaar. We moeten constateren dat prinsjesdag de nodige schade heeft opgelopen, met al die drukte om de uitgelekte miljoenennota. Maar we hoeven niet somber te zijn: een doffe parel kun je oppoetsen.''

Dat heeft de Rijksvoorlichtingsdienst geprobeerd. En nu: lelijke, diepe krassen op de parel.,,De Rijksvoorlichtingsdienst heeft geprobeerd nieuwe regels af te spreken, omdat het nieuws twee jaar geleden ook al te vroeg in de media kwam.''

Te vroeg? De hele zomer hebben we ministers naar buiten zien komen om allerlei plannen voor volgend jaar alvast bekend te maken.,,Ministers kunnen daarvoor goede redenen hebben. Bijvoorbeeld omdat de bekendmaking van bepaalde besluiten niet kan wachten tot prinsjesdag in verband met Europese besluitvorming. Dan kun je niet tegen Brussel zeggen: wij geven even nog geen antwoord, want we hebben prinsjesdag nog niet gehad.''

Was het niet eerder een kwestie van minister De Geus, bijvoorbeeld, die zelf de publiciteit zocht om het sociale imago van het CDA op te vijzelen?,,Op zichzelf kan zoiets ook een goede reden hebben, wanneer maatschappelijke onrust heerst bijvoorbeeld, die je niet verder wilt laten oplopen. Maar in beginsel zeg ik inderdaad: een minister houdt tot prinsjesdag z'n `klep' – dit laatste tussen aanhalingstekens graag.''

De praktijk is een andere. Prinsjesdag is uitgehold door het gedrag van ministers, voorlichters en journalisten. En zonder inhoudelijke betekenis wordt prinsjesdag een ritueel – de sinterklaasavond van de parlementaire democratie.,,Ontegenzeggelijk hebben we hier met elkaar een probleem op te lossen. Ik denk dat het de hoogste tijd is voor alle betrokkenen – ministers, voorlichters en dat gezelschap van hoofdredacteuren– om weer eens rondom de tafel te gaan zitten. Men moet toch gezamenlijk een oplossing kunnen vinden.''

U hoopt op de vertrouwde, temperende werking van het poldermodel?,,Zo hebben we altijd alles opgelost in dit lage landje. Het mag nu misschien even uit de mode zijn, maar op een dag zal men daarvan de waarde toch wel weer gaan inzien.''

De 19-de eeuwse Britse staatsrechtkenner Walter Bagehot typeerde een monarchie als het `Theater van de Staat'. Begint prinsjesdag niet een beetje een belegen kostuumstuk te worden?,,Ik hecht aan historie en traditie, maar ik ben niet van de soort die zegt: alles moet altijd blijven zoals het is. Zelf koester ik deze dag, omdat het zo ongeveer het enige moment in het jaar is waarop de bijzondere positie van ons staatshoofd in de driehoek van Koning, ministers en Staten-Generaal voor iedereen zichtbaar tot uiting komt. Ook constateer ik dat heel veel mensen op prinsjesdag naar de televisie kijken. Langs de route van de Gouden Koets in Den Haag staan de mensen rijen dik. Het heeft dus een hele belangrijke maatschappelijke functie.''

Is dit laatste een argument? Waarschijnlijk heeft u, vanuit uw persoonlijke religieuze achtergrond, grote moeite met een katholieke processie, met priesters en mijters en koorknapen en wierook.,,Daar heb ik inderdaad zo mijn gevoelens bij en die zijn niet al te positief. Zoals ik ook moeite heb met een Gay Parade. Dat soort uitbundige manifestaties zie je helaas steeds vaker opduiken.''

Terwijl deze rituelen in de kring van katholieken of homoseksuelen toch grote samenbindende betekenis hebben.,,Ik ben geen vreemde in het Jeruzalem van onze samenleving. Ik spreek hier vanuit mijn persoonlijke achtergrond. Ik hecht grote waarde aan het koningschap, met zijn verworteling in de bijbel en onze geschiedenis.''

Het wezen van de monarchie staat hier niet ter discussie. De vraag is alleen: sluit de enscenering in ons `Theater van de Staat' nog wel aan bij de politieke en maatschappelijke realiteit die inmiddels een geheel andere is.,,Ik neem ieder voorstel tot verbetering in welwillende overweging.''

Goed, een Brits voorbeeld: een bode vraagt al sinds eeuwen aan de parlementariërs of de koning welkom is om de troonrede voor te lezen. Een mooi, oud symbool, dat uitstekend past in de Nederlandse verhoudingen van dit moment.,,Aan zo'n verandering zou ik nooit kunnen meewerken. Voor mij vertegenwoordigt Hare Majesteit de Koningin het allerhoogste gezag in ons politieke bestel. De koningin ondertekent onze wetten. Zij heeft het laatste woord.''

Ook dat is een symbool met geringe praktische betekenis. De koningin tekent namelijk alles. Koning Boudewijn moest zichzelf geestelijk ziek melden toen hij een abortuswet niet wilde ondertekenen. Zoiets geeft constitutionele crisis.,,De minister-president spreekt iedere maandagmiddag uitvoerig met ons staatshoofd. Wij weten niet wat daar wordt besproken, maar wel weten wij dat de koningin actief deelneemt aan de beraadslagingen binnen de regering. Zij regeert mee, zij wordt niet voor het blok gezet.''

Zou het niet staatsrechtelijk zuiverder en maatschappelijk duidelijker zijn wanneer de minister-president op prinsjesdag een verklaring aflegt tegenover de Staten-Generaal, in plaats van de koningin die een troonrede voorleest?,,Staatsrechtelijk zuiverder is het niet, want in de Nederlandse Grondwet staat duidelijk dat `de regering wordt gevormd door de Koning en zijn ministers'. Dat geeft een rangorde aan: het zijn de ministers van de Koning, als dienaren van de Kroon.''

Dit laatste begrip kennen we in formele zin niet meer. De Nederlandse minister-president is in de praktijk de Nederlandse regeringsleider. Wat zou ertegen zijn om dit duidelijker tot uiting te brengen in de symboliek van prinsjesdag?,,Wat mij betreft verzet zich dat tegen de essentie van ons staatsbestel: ons staatshoofd is ons staatshóófd.''

Mag ik een vergelijking maken tussen de Derde Dinsdag in september, waarop nieuwe regeringsplannen worden ingediend, en de Derde Woensdag in mei, waarop de regering verantwoording moet afleggen tegenover de Staten-Generaal. Prinsjesdag is een uitbundig ritueel, met militairen en koetsen en paarden en grote dameshoeden, terwijl Verantwoordingsdag een flets karakter heeft.,,Met die verantwoording is het inderdaad nog een beetje kommer en kwel. Maar ik wijs erop dat we tien jaar geleden helemaal niets hadden dat in de buurt kwam van een stelselmatige verantwoording van het regeringsbeleid. Zoiets moet tijd hebben, dat moet groeien.''

Symboliek kan helpen. Misschien wat ceremonie van prinsjesdag overhevelen naar de Verantwoordingsdag in mei?,,Dat lijkt me geen oplossing. Dan zitten onze opvolgers over twintig jaar aan deze zelfde tafel misschien te praten over de vraag of al die franje wel zo nodig is.''

Liever bekraste parels in september dan nieuwe parels in mei, kortom?,,Ach, ik ben niet zo thuis in de parelslijperij, maar voor prinsjesdag zullen we wel een oplossing kunnen vinden. In veel huizen staat een doosje met parels uit familiebezit in de kast. Die ga je toch niet zomaar weggooien omdat er toevallig een krasje op zit?''

    • Gijsbert van Es