Bij de dood van de man die een gaatje in zijn hoofd boorde omdat hij zijn hele leven wilde zijn

Bart Huges, de man die in Nederland (en daarbuiten) wereldberoemd werd door in 1965 een gaatje in zijn voorhoofd te boren om zijn bewustzijn te verruimen, om `permanent high' te zijn, is vorige week overleden. In alle stilte, meldde Het Parool, want Huges (1934-2004) die na zijn pensioen in een isolement was geraakt, wilde geen ruchtbaarheid geven aan zijn overlijden: hij had zijn artsen gevraagd niemand, ook zijn familie niet, op de hoogte te stellen van zijn naderende dood. Zijn dood heeft in de media amper aandacht gekregen.

Huges werd door zijn actie, op 6 januari 1965 in alle vroegte, in eenzaamheid uitgevoerd met een elektrische Black & Dekker-boor, de held van de alternatieve jongerenbeweging provo. Aanvankelijk zouden een paar vrienden, zoals Simon Vinkenoog (thans interim-Dichter des Vaderlands), filmer Louis van Gasteren en anti-rookmagiër Robert Jasper Grootveld de operatie uitvoeren, maar zij trokken zich op het laatste moment terug, aldus Het Parool, omdat ze bang waren dat ze beschuldigd konden worden van medeplichtigheid aan moord. Huges hield lezingen in het land over bewustzijnsverruiming (`happenings tegen de welvaartsreligie') , noemde een van zijn dochters Marie Juana, kwam op tv, onder meer bij Willem Duys, die hij probeerde over te halen LSD te nemen om de geest te verruimen. Cineast en vriend Van Gasteren maakte een film over het boren van het voorhoofdsgaatje, waarbij de medicijnenstudent en reptielenliefhebber Huges de boring nog eens in scène zette. Na de jaren zestig werd het stiller rond Huges.

Vijf jaar geleden zocht ik hem nog eens op.

1999. Bange Amerikanen beginnen te hamsteren voor het geval de millenniumbug de economie plat legt. Fukuyama heeft de geschiedenis ten einde verklaard. Plastische chirurgie begint haar onstuitbare opmars. Iemand heeft zomaar op een doorwaakte nacht zijn tenen afgehakt en foto's van zijn verminkte voeten op internet geplaatst. Gekke koeienziekte bedreigt de volksgezondheid en een sterk narcosemiddel is de nieuwste partydrug.

Met een paar vrienden maak ik een pilot (proefuitzending) voor Apocalypso, een televisieprogramma dat we willen maken over randverschijnselen en sluimerende zaken, over dansen op de vulkaan. We vragen ons derhalve af hoe het is met de man die een gaatje in zijn hoofd boorde. Zou hij nog leven? En zouden mensen zijn voorbeeld gevolgd hebben? Bart Huges zelf is snel gevonden. Hij woont in de Bijlmer en werkt in het Tropenmuseum. Aarzelend stemt hij toe in een interview. De vriend die camera doet, heeft net een zilveren staafje door zijn tong laten slaan. Op weg naar het Tropenmuseum mijmert hij over een gaatje in zijn voorhoofd. Als het geestverruimend is, waarom niet? Eerst maar eens zien hoe Bart Huges eraan toe is, denk ik.

Een giechelend meisje van het museum brengt ons naar een rommelig kantoortje aan de achterkant. Bart Huges lijkt in niets op de donkerharige, slungelige jongeman die voor de camera van Louis van Gasteren reconstrueerde, wat hij een paar dagen eerder stoutmoedig met een boormachine gedaan had. Hij lijkt nog het meest op de kerstman. Witte haren, witte baard en een dikke buik, omspannen door een schreeuwerige trui. Het beroemde gaatje is een kuiltje hoog op zijn voorhoofd. Alleen zijn vriendelijke ogen met een zweem van melancholie - of is het waanzin - zijn hetzelfde. ,,Ik zie het gelijk,' zegt hij nog voor we ons voorgesteld hebben, ,,jullie hebben het derde oog al'.

Zoals velen in de jaren zestig was Bart Huges op zoek naar een verlicht bestaan. Door experimenten met yoga, LSD en andere drugs kwam de student medicijnen in 1962 tot het inzicht dat een hoger bewustzijn met het bloedvolume in de hersenen te maken heeft. Een paar weken gevangenis vanwege hasjhandel besteedde hij aan de verdere uitwerking. In een notendop is zijn theorie, die ik uit zijn handgeschreven epistel The Mechanism of Brainbloodvolume wist te distilleren, bekoorlijk eenvoudig. Een baby wordt geboren met een ongesloten schedel. Bij de meeste mensen sluit de hersenpan zich volledig rond het vijftiende levensjaar. Het bloed kan, sowieso gehinderd door de zwaartekracht, niet langer de allerkleinste haarvaten in het hoofd bereiken, omdat expansie op de hartslag niet meer mogelijk is. De hersenen krijgen daardoor minder zuurstof en glucose. Tenzij je een gaatje boort.

BEWIJSMATERIAAL

Huges praat opgewekt en met heldere stem, maar het gevecht tegen vierendertig jaar onbegrip, heeft zijn tol geëist. Voor ons geestesoog tovert hij een wonderlijk bouwsel van ongefundeerde stellingen, gedachtekronkels, voetnoten en verwijzingen naar Oosterse filosofieën, volkswijsheden en westerse wetenschap. Soms is hij de draad kwijt, maar in de loop der jaren heeft hij zoveel `bewijsmateriaal' verzameld, dat hij zonder haperen een nieuwe draad vindt. Zo hamert hij plotsklaps op de noodzaak van een macrobiotisch dieet en vertelt hij geagiteerd over het gevecht dat hij voert om fluoride uit het drinkwater te krijgen. (In Nederland wordt geen fluoride aan het drinkwater toegevoegd.) Aanvankelijk probeer ik dapper een helder citaat uit zijn mond te krijgen, maar dan raak ik het spoor bijster. Vanachter de camera kijkt mijn vriend me teleurgesteld aan: als dit een verlicht brein is, laat dan maar zitten.

Het maken van een gat in de schedel is samen met besnijdenis, de oudste chirurgische praktijk. Het wordt trepanatie genoemd, naar het Griekse trypanon, dat boor betekent. Over de hele wereld zijn schedels gevonden met gaten, soms zo groot als rijksdaalders. De oudste werd in Frankrijk opgegraven en dateert van 5000 voor Christus. Trepanatie is nog steeds een ritueel gebruik bij enkele Afrikaanse stammen. In de Middeleeuwen trepaneerde men om demonen te verdrijven. Op prenten en schilderijen, onder andere van Hieronymus Bosch, doorboren chirurgijnen de schedels van onwillige geesteszieken. Men geloofde dat het een gunstig effect had bij hevige hoofdpijnen, epilepsie en psychoses. Maar trepanatie werd niet enkel ingegeven door bijgeloof. Net als de oude Grieken, trepaneert men tot op heden om zwellingen, als gevolg van ongelukken, te verlichten.

Een gat in de schedel is een correctie op de schepping, meende Huges. Ergo: Homo Correctus. Drie jaar lang probeerde hij chirurgen te overtuigen de noodzakelijke operatie uit te voeren, om ten slotte in 1965 zelf de boor ter hand te nemen. ,,Het was een fluitje van een cent, maar het kostte me vier uren om het bloed, dat door de boor de kamer in geslingerd was, op te ruimen.' Louis van Gasteren vertelt ons later dat Huges vrienden destijds vermoedden dat hij, geschrokken door het vele bloed, niet werkelijk door de schedel, tot aan het hersenvlies geboord had. Na wekenlange observatie in een psychiatrische kliniek, maakte Huges zijn bevindingen echter wereldkundig. Zonder veel succes. Hij werd voor gek versleten. Slechts een handvol mensen zou zijn voorbeeld volgen.

BOOR-VOLGELINGEN

Om haar vriend Joe Mellen, die zich eerder trepaneerde, te vrijwaren van strafvervolging legde de Engelse Amanda Fielding haar bloedige doe-het-zelf-operatie vast op film. In 1978 probeerde ze in het Britse Lagerhuis te komen met één programmapunt: gratis trepanatie voor iedereen. Ze kreeg 103 stemmen. Fielding en Mellens latere partners lieten zich trepaneren door een Egyptische arts.

The International Trepanation Advocacy Group werd opgericht door Huges enige Amerikaanse volgeling, Peter Halvorson. In 1973, tijdens een verblijf in Amsterdam, trepaneerde hij zichzelf. ITAG ijvert voor het poliklinisch mogelijk maken van trepanatie in de VS. Op de ITAG-website www.trepan.com getuigen de derde-ogers van hernieuwde energie en vitaliteit, een verbeterde concentratie en een natuurlijke, permanente, milde high. Deskundigen wijten deze getuigenissen echter aan een sterk placebo-effect. Immers, mensen die tot zoiets ingrijpends in staat zijn, móeten achteraf wel hun leven ten goede veranderd vinden. Stel dat een arts tegen Bart Huges gezegd had: `het is volslagen flauwekul, maar zo'n gaatje boor ik wel even'? In ieder geval had zijn zelf-trepanatie niet op onnavolgbare auto-mutilatie geleken.

Toen Het Parool vorige week berichtte dat Bart Huges aan een hartkwaal overleden was, bezocht ik opnieuw de website van Peter Halvorson en zijn ITAG. Tot mijn verbazing had die een opmerkelijke face-lift ondergaan. De middeleeuwse vormgeving had plaats gemaakt voor hedendaags ontwerp. Er was bewegend beeld, geluid en gejuich, omdat sinds 2000 vijftien mensen getrepaneerd zijn in een privé-kliniek in Monterrey, Mexico.

Omdat Huges naar verluidt zijn artsen verzocht had om niemand, zelfs zijn familie niet, in te lichten over zijn verscheiden, stuur ik Halvorson een mailtje. Hij antwoordt dat Bart in het voorjaar al niet gereageerd had op de uitnodiging om naar Amerika te komen, omdat ,,er nog zoveel goed werk te verrichten is'. Verder spreekt hij de hoop uit dat Bart Huges post mortem erkend zal worden als een genie, net als Van Gogh en andere grootheden.

Terug naar het vraaggesprek in 1999 met Huges, de man die ons wilde laten zien dat een leven met een verruimde geest binnen handbereik ligt.

Op mijn vraag of hij zichzelf als een messias ziet, antwoordde de grondlegger van de moderne trepanatie: ,,Christus is een trepaneur geweest, zoon van een timmerman, en de eerste die met de overslagboor werkte. Daarmee ben je in vijf, zes omhalen door de schedel, dus langer dan een paar seconden hoeft de getrepaneerde geen pijn te lijden. Zijn leerlingen waren er schijnbaar heel tevreden over. Alleen Judas moeten we zien als iemand die het derde oog al had en die dus naar waarheid verklaarde dat hij niets merkte van het gaatje. Het Christusverhaal gaat echt nergens anders over dan over trepanatie, want ze kunnen mij niet wijsmaken dat er na de dood nog iets valt op te staan. Dat men dat gelooft is vreselijk treurig.'

Rectificatie / gerectificeerd

Foto Bart Huges

De zwart-wit portretfoto van Bart Huges (18 september, katern Leven Etcetera, pagina 1) werd gemaakt door Cor Jaring.

    • Gabrielle Provaas