Robert Littells klassieker zit vol lachspiegels

Na het recente kolossale, vijf decennia omspannende topboek De Machtsfabriek (The Company) uit 2002, dat inmiddels wereldwijd als een der beste spionageromans aller tijden wordt gezien, heeft uitgeverij Bruna besloten ook ouder werk van de Amerikaanse spionageschrijver Robert Littell uit te geven, te beginnen met zijn dertig jaar oude fameuze roman The defection of A.J. Lewinter.

Terug dus naar de hoogtijdagen van de Koude Oorlog, naar omzichtig schakende geheime diensten en naar de sfeer die door de weinigen die zich met Littell kunnen meten (John le Carré en Graham Greene) is gebruikt als materiaal voor briljante en indertijd hoogst onthutsende romans. Littell maakt optimaal gebruik van de verwarring die ontstaat als achterdocht tot norm wordt verheven. In situaties die altijd omkeerbaar zijn, spiegelpaleizen die maar al te vaak paleizen vol lachspiegels blijken, laat hij de tragische geschiedenis van A.J. Lewinter spelen. Lewinter werkt in Amerika mee aan een rakettenprogramma, tot hij er op een dag genoeg van heeft en overloopt naar Sovjet-Rusland. En dan begint het eigenlijk pas.

Aan Amerikaanse kant speelt de reactie op Lewinters verraad zich vrijwel volledig af onder dossierlichters, ondervragers, samenspanners en carrièrejagers die met hun hysterisch doorgeschoten Freudiaanse psychologie en hun sluwe haantjesgedrag vooral druk bezig zijn met zichzelf belachelijk maken. Aan Russische kant vindt een vergelijkbare halfblinde schaakpartij plaats, even serieus, maar niet minder hilarisch met alle gedram over het `vrijheidslievende proletariaat' waaruit het Amerikaanse volk zou bestaan. Kortom, verblinding en onbegrip allerwegen.

De kracht van Littells klassieker berust op drie grootheden. Ten eerste op de manier waarop hij de wederzijdse blinde vlekken en dogmatiek belicht. Ten tweede op de geloofwaardigheid van de absurde, maar daarom niet minder tragische gebeurtenissen die hij dan ook nog van geestig, soms zeer subtiel commentaar voorziet (`Achter de tuindeuren tjilpte een roodborstje op de tak van een verminkte plataan agressief tegen een soortgenoot die zijn territorium wilde binnendringen'). Niet in de laatste plaats berust die kracht op de trefzekere stijl, die na dertig jaar nog effectief is.

Robert Littell: Het verraad van A.J. Lewinter. Uit het Engels vertaald door R. Kliphuis. A.W. Bruna, 240 blz. €15,95

    • Gert Jan de Vries