Kabbelend naar Utopia

,,Een kaart van de wereld waarop Utopia niet voorkomt is de moeite van het bekijken niet waard'', zei Oscar Wilde. De kaart van Het stenen vlot is moeilijk te tekenen, omdat Utopia hier bewéégt. In deze Spaanstalige film van George Sluizer, naar een roman van de Portugese Nobelprijswinnaar José Saramago, breekt het Iberisch schiereiland op mysterieuze wijze af van Frankrijk, en zet koers richting Zuid-Amerika, aanvankelijk met een gangetje van 12,3 meter per minuut. Helaas is die slakkengang typerend voor de film.

Sluizer blijft dicht bij het boek. Saramago, overtuigd communist, schreef de roman in de jaren tachtig, als poëtisch protest tegen de kapitalistische invloed van de Europese Gemeenschap op de toen nieuwe lidstaten Spanje en Portugal. Dat gevecht is inmiddels ruimschoots verloren. Maar je kunt het verhaal net zo goed lezen als kritiek op globalisering. Saramago vertaalde zijn onbehagen niet in marxistische dogma's, maar in fraaie natuurbeelden, waarin spreeuwen, een hond, een stok en het landschap centraal staan. Tegenover de paniek van de gezagsdragers, plaatst hij een groepje van drie Spanjaarden en twee Portugezen, die intuïtief de mysterieuze voortekenen van de afscheiding van Europa kunnen lezen en samen gaan leven in een groep. De elementen van de utopie zijn klassiek: de groep leeft autarkisch, dicht bij de natuur, en de leden ervan delen alles, inclusief de vrouwen. Aan het einde wordt de Nieuwe Mens geboren, als blijkt dat alle vrouwen op het Iberische eiland mysterieus bezwangerd zijn. Het uitgangspunt de aarde in beweging te zetten is nog het meest utopisch: de verbeelding is niet alleen krachtiger dan het kapitaal, maar zelfs sterker dan geologie.

Wat zou het mooi zijn om in het huidige intellectuele klimaat een meesterwerk te maken dat een pleidooi houdt voor het geloof in de utopie, dat nu zo vaak gemakzuchtig in de beklaagdenbank wordt gezet. Maar Het stenen vlot kabbelt te veel voort en de sjabloon-achtige personages boeien niet echt. Sluizer heeft zich bewust verre gehouden van een special effects-film. Daar had hij ook het budget niet voor. Maar het moet toch mogelijk zijn om een film te maken met meer vitaliteit, zonder te hoeven grijpen naar Hollywood-formules. Nu blijkt weer eens dat het paradijs nogal snel kan gaan vervelen.

La balsa de piedra/ Het stenen vlot (George Sluizer, Sp/Port/Ned, 2002), Ned. 3, 0.12-1.25