Fluweel voor de stem

`Crazy for you' is een veelbekroonde bewerking van een befaamde musical van Gershwin. In de Nederlandse versie speelt Joke de Kruijf de vrouwelijke hoofdrol. ,,Polly heeft veel manlijke energie.''

Ze wervelt over het toneel, knokt zich de kerels van het lijf, laat zich in het rond slingeren en zingt tussendoor de sterren van de hemel. Joke de Kruijf, 39 jaar, speelt de vrouwelijke hoofdrol in Crazy for you, een Gershwin-musical die zondag zijn Nederlandse première beleeft in het nieuwe Luxor Theater in Rotterdam. ,,Dit is puur musical'', zegt Joke de Kruijf tijdens een repetitiedag in Rotterdam, waar sinds een week try-outs worden gegeven.

De voorbereidingen van deze nieuwe, als `romantische dansmusical' aangekondigde productie uit de stal van Joop van den Ende Theaterproducties zijn al maanden geleden begonnen. Het is een voorstelling met vaart met daarin veel, soms acrobatische choreografieën – er wordt zelfs op een soort paella-pannen getapdanst. Vanaf februari hebben de spelers twee keer per week taplessen gehad. ,,Deze musical heeft een hoog Ginger Rogers/Fred Astaire-gehalte'', zegt Joke de Kruijf. ,,Mijn tegenspeler Dick Cohen doet de meeste tapsolo's. Hij danst zich te pletter. Het ziet er makkelijk uit, maar het vereist veel uithoudingsvermogen. In het begin hijgden we als postpaarden. Maar je leert je energie verdelen over zo'n voorstelling. Je moet het ritme van zo'n musical vinden: hier hollen en daar wat terugnemen.''

Crazy for you speelt in de jaren dertig. Het is een bewerking van de musical Girl Crazy, van de gebroeders George (1889-1937) en Ira (1896-1983) Gershwin, auteurs van zeventien musicals en de opera-musical Porgy and Bess. Girl Crazy ging in 1930 in New York in première met als dirigent George Gershwin zelf en in de orkestbak beroemde namen als Benny Goodman, Glenn Miller en Jimmy Dorsey. Danslegende Ginger Rogers speelde er haar eerste hoofdrol in. Een aantal songs eruit zou onsterfelijk worden: `I got rhythm', `But not for me', `Embraceable you'. De musical is tweemaal verfilmd, eerst in 1932 en later in 1943, met Judy Garland en Mickey Rooney in de hoofdrollen.

De huidige bewerking is te danken aan de Amerikaanse zakenman Roger Horchow uit Dallas, multimiljonair geworden met een postorderbedrijf en behept met een passie voor musical. In de jaren twintig was George Gershwin bij zijn ouders op bezoek geweest en dat had op de toen vierjarige kleuter een onvergetelijke indruk gemaakt. Girl Crazy was Horchows lievelingsmusical en hij droomde van een herneming. In 1988 verwierf hij de rechten om het stuk opnieuw uit te brengen.

Maar het verhaal bleek niet meer aan de eisen van deze tijd te voldoen en de Amerikaanse toneelschrijver Ken Ludwig, oprichter van het Shakespeare Theatre in Washington, werd ingeschakeld om een nieuw script te schrijven. Naast de zeven bestaande liedjes van Girl Crazy verwerkte hij dertien andere Gershwin-liedjes in de musical. De nieuwe versie ging op 19 februari 1992 op Broadway in première en beleefde daar in vier jaar 1.622 voorstellingen. De productie behaalde vele prijzen, waaronder Tony Awards voor de beste musical en de beste choreografie.

De liedjes en dialogen zijn in het Nederlands vertaald door Seth Gaaikema, met veel binnenrijm als `aandoenlijke lach en fatsoenlijk gedrag', `verwarm me in je armen' en `geknuffeld wil ik door jou, knuffelbeer, besnuffeld, gekust en god weet wat meer'. Gaaikema heeft er een half jaar aan heeft gewerkt en blijft op de repetities die hij bijwoont nog schaven. ,,Als je als vertaler bij de repetities bent, hoor je soms ineens dat bepaalde teksten niet lekker lopen. Seth maakt dan meteen iets nieuws, of verzint een nieuwe grap'', vertelt De Kruijf.

Joke de Kruijf speelt de rol van Polly Baker, dochter van een theaterdirecteur in een door ruige mannen bevolkt woestijndorp in Nevada. Ze drijft een postkantoor in het ter ziele gegane theatertje. Bobby Child (gespeeld door Dick Cohen) uit New York, een bankierszoon met zang- en dansambities, moet het theater onteigenen en valt als een blok voor Polly. Zij wijst hem af, maar dat verandert als hij zich vermomt als theateragent en in het stoffige plaatsje een complete show organiseert waarin de ruwe cowboys zich als rasartiesten ontpoppen.

De ontwikkelingen volgen elkaar op in een steeds wisselend, draaibaar decor, dat soepel overgaat van New York naar Nevada en van straat naar kroeg of theaterzaal – dat alles feeëriek belicht door lichtkunstenaar Reinier Tweebeeke. Het begeleidende orkest van zo'n achttien musici staat onder leiding van René op den Camp. ,,Fantastisch bevlogen en motiverend'' noemt De Kruijf hem: ,,hij staat altijd mee te swingen en te lachen. Dat is heel inspirerend.''

,,Polly is een hele leuke, vrolijke rol. Zelf kan ik wel eens een dromer zijn, maar zij is heel aards en stoer, met cowboylaarzen aan. Ze heeft veel mannelijke energie. Pas later, als ze voor het eerst verliefd wordt, breekt haar vrouwelijke kant door. We zijn nog steeds bezig haar karakter uit te diepen. We praten veel met de regisseur en met elkaar over hoe ze op bepaalde momenten zou reageren. Want alles wat ik zeg en doe heeft weer gevolgen voor mijn tegenspelers. Het is echt een zoektocht. De choreografie is wel overgenomen van de Amerikaanse productie, maar niet het concept voor de regie. Het is een typisch Amerikaanse show, die je een Nederlands jasje moet aantrekken om hem te laten aansluiten bij onze cultuur. Zo hebben de Amerikanen veel met de Britten, ze hebben het bijvoorbeeld over Britse auto's. Wij zouden er in zo'n geval eerder Duitse auto's van maken.''

Joke de Kruijf is een vakvrouw met een lange musicalcarrière achter de rug. Al op haar twintigste stond ze in Hamburg in Cats en sindsdien heeft ze in binnen- en buitenland in een reeks shows gestaan, waaronder Les Misérables, The Phantom of the Opera, Little Shop of Horrors, Carmen en Tango de Valentino. Ze speelde titelrollen in Willeke de Musical en Grace the Musical. In 2002 maakte ze haar debuut in Carnegie Hall in New York met songs uit die laatste productie. Ook werkte ze mee aan tv-programma's en deed ze nasynchronisatie voor Disneyfilms als Assepoester, Belle en het beest en Doornroosje. Voordat ze aan Crazy for you begon zong ze in Telkens weer het dorp, een kleinschalige productie met liedjes van Friso Wiegersma. Haar rol daarin is nu overgenomen door Ellen Evers.

Traditie

,,In de eerste jaren dat ik optrad, vond ik het vooral plezierig om in Duitsland en Oostenrijk te werken. Ik ben een perfectionist en daar was alles altijd heel goed geregeld. Ze hebben er een langere traditie dan wij op het gebied van operette en musical. Voor de pruiken, schmink en kleding hadden de theaters vakmensen in dienst, die hun hele leven niets anders deden. Hier waren het vaak mensen die er toevallig waren ingerold, of het erbij deden. Dat is de laatste jaren wel veranderd. Mede door de producties van Joop van den Ende is ook in Nederland een traditie gegroeid en zijn er gespecialiseerde opleidingen en vakmensen gekomen. Je merkt dat hier een groot publiek voor musical is ontstaan. Er is een gevarieerd aanbod, er draaien verschillende producties tegelijkertijd en daar blijkt een markt voor. Ook bij Telkens weer het dorp bijvoorbeeld zaten de zalen vol.''

Joke de Kruijf werd geboren in Amsterdam. Thuis werd er niet buitensporig veel aan muziek gedaan, vertelt ze. ,,Mijn vader zong al jong in een koor, omdat hij misdienaar was. Mijn moeder is later ook in een koor gaan zingen. En we hadden een oom die geweldig accordeon en gitaar kon spelen. Mijn broer en ik zongen wel eens liedjes met hem en verder luisterden we veel naar cabaretiers als Wim Sonneveld en Frans Halsema en naar Ja zuster, nee zuster.''

`OOOOH'

Ze volgde een dansopleiding bij Nel Roos en ging naar de Academie voor Kleinkunst in Amsterdam. Daar vonden ze haar geschikt voor het conservatorium. ,,Ik heb toen een oriëntatiecursus op het conservatorium gedaan. Ik studeerde klassieke zang, maar de lichte muziek trok me toch meer, omdat ik daar een grotere vrijheid in voelde. Bij klassieke zang voelde ik me te veel in een keurslijf gedrongen.''

Ze heeft een lyrische sopraan met een groot bereik, ook in de laagte. ,,In de loop van de jaren heeft mijn stem meer diepte gekregen. Dat is normaal als je ouder wordt en ook als mens groeit en meer meemaakt. Maar ik ben nooit een erg klassieke zangeres geweest, ik mix altijd. Dat is belangrijk bij musical. Je moet daar wat ze noemen met een `straight voice' zingen.''

Ze mengt daarbij, legt ze uit, de zogenoemde `belting voice', de doordringende musicalstem waarbij tot ver in de hoogte in het borstregister wordt gezongen, met de klank van de sopraan waarbij eerder in het kopregister wordt overgegaan. ,,Bij elke musical ligt dat ook weer anders. Er zijn musicals die neigen naar de opera, zoals The Phantom of the Opera. Daar zong ik veel meer met een klassiek geluid, zonder dat al te zwaar aan te zetten, want dan wordt het weer onnatuurlijk'', zegt ze. Ze zingt even `OOOOH' voor met een gezwollen operastem: ,,Dat past niet bij musical. Echte operazangers moeten ook eigenlijk geen musical zingen, dat klinkt niet. Musical is nu eenmaal een andere stijl van zingen.''

Haar stemtechniek is in orde, alleen als ze problemen krijgt, neemt ze nog wel eens zangles bij oud-collega Alberto ter Doest, die onder meer lesgeeft op het conservatorium in Rotterdam. ,,Wanneer je veel werkt, wordt je stem vermoeid en ga je gespannen zingen. Ik moet dan weer even leren ontspannen en teruggaan naar de basis. Met deze musical verwacht ik geen problemen. De muziek van Gershwin in Crazy for you ligt lekker comfortabel voor mijn stem. Het is niet te hoog, niet te laag en het is fantastische muziek om te zingen. Ik hoef me hier ook niet zo'n zorgen te maken om een verkoudheidje. Bij de Phantom lag dat veel gevoeliger. Wel is het Nederlands waarin we zingen hoekiger en puntiger dan het Engels, waardoor het wat moeilijker is om de liedjes lyrisch te houden, maar verder is deze muziek fluweel voor de stem. Écht fluweel.''

Crazy for you trekt tot volgend jaar zomer door het land. Bijna dagelijks wordt er gespeeld en dat vereist de conditie van een topsporter. De Kruijf staat de eerste maanden in elke uitvoering, daarna neemt haar understudy Chantal Janzen een keer per week de rol over. Rust in haar privé-leven is voor De Kruijf een voorwaarde om zo'n intensieve serie optredens vol te houden. Ze heeft een kat en een begripvolle vriend die haar bijstaat, maar verder legt ze haar contacten tijdens de tournee vrijwel stil. ,,Mijn ervaring is dat ik niets aan mijn hoofd moet hebben. Ik heb van tevoren mijn huis opgeruimd en allerlei dingen geregeld, zodat ik daarover niet meer hoef na te denken, anders raak ik in de stress. Dat is me vroeger wel overkomen, maar je leert op den duur een balans te vinden. Ik zet in zo'n periode mijn hele sociale leven op een laag pitje en focus alleen nog maar op die rol.''

`Crazy for you', try-outs t/m 18 sept, première 19 sept 17u Nieuwe Luxor Theater, Posthumalaan 1, Rotterdam. Aldaar t/m 7 nov. Daarna tournee t/m 19 juni. Voorstellingen di-zo 20u (zondag ook 14u). Res. 0900-3005000 of aan de kassa's.

    • Gerda Telgenhof