`Ik heb zulke besluiten niet genomen'

Alles ging mis bij de isolatie van woningen rond Schiphol. De kosten liepen op van 180 tot 396 miljoen euro. Hoofdschuldige is het ministerie van V&W.

De belangrijkste missers op een rij.

,,Het valt niet goed te praten'', zei staatssecretaris Schultz van Haegen (Verkeer en Waterstaat) gisteren in haar reactie op het rapport van de Algemene Rekenkamer naar de isolatie van woningen bij Schiphol. Het project is ,,onvoldoende aangestuurd'' door het ministerie en delen van de uitvoering zijn ,,ondoelmatig en onrechtmatig verlopen'', zo schrijft de Rekenkamer. Schultz van Haegen onderschrijft de belangrijkste conclusies en zegt er de afgelopen anderhalf jaar al ,,van alles'' aan te hebben gedaan om met de erfenis van haar voorgangers in het reine te komen. ,,Er zijn door mijn voorgangers besluiten genomen die het project hebben vertraagd. Ik heb zulke besluiten niet genomen.''

Het is vanaf het begin mis gegaan bij de isolatie, zo blijkt uit de reconstructie van de Rekenkamer. De Tweede Kamer besloot in 1995 tot de aanleg van een vijfde baan voor de luchthaven Schiphol en tegelijkertijd tot het isoleren van 14.000 woningen. In een eerdere fase, van 1983 tot 1995, waren al ruim 4.000 woningen geïsoleerd. Door de koppeling met de vijfde baan stond het isolatieproject van de tweede fase onder grote tijdsdruk, vooral toen tussentijds werd besloten de vijfde baan sneller aan te leggen, iets wat later toch weer niet lukte. De Kamer nam het besluit tot isolatie op grond van een raming, 180 miljoen euro, die bovendien verkeerd is geweest. Een realistischer raming enkele jaren later kwam uit op 234 miljoen. Er wordt nu gerekend op 396 miljoen euro. Er zijn in de tweede fase ongeveer 7.000 woningen geïsoleerd.

De tweede misser was de uitvoering van de isolatie leggen bij de luchtvaartsector. De gedachte was dat dit de beste garantie zou zijn voor een goedkope uitvoering, aangezien de luchtvaartsector uiteindelijk zou opdraaien voor de kosten. Een misrekening, want de luchthaven Schiphol was niet opgewassen tegen deze taak, zo stelt de Rekenkamer. ,,Afgaande op de oorspronkelijke planning had Schiphol de complexiteit van de daadwerkelijke uitvoering van het project onderschat.'' Na een uitspraak van de Raad van State, die stelde dat een grote milieutaak niet moet worden overgelaten aan particulieren, nam Rijkswaterstaat de isolatie over. Op dat moment waren niet 4.100 woningen geïsoleerd zoals was afgesproken, maar slechts 210. Het ministerie heeft de luchthaven onvoldoende aangesproken op de vertraging en ook nagelaten de schade op de luchthaven te verhalen.

De derde misser is de onderschatting van de complexiteit van het isoleren. Niet alleen werd onvoldoende rekening gehouden met tijdrovend overleg met bewoners. Ook werd er ten onrechte vanuit gegaan dat het seriewerk betrof. ,,In de praktijk bleken simpele woningen nauwelijks voor te komen'', aldus Okke van der Maas, projectleider bij de Algemene Rekenkamer. Maatwerk zou het worden. Als gevolg daarvan moest een tweede, groter contract worden gesloten met ingenieursbureau Arcadis. De Rekenkamer betwijfelt of dit contract zonder Europese aanbesteding getekend had mogen worden. Dat er sprake was van `dwingende spoed' is daarvoor wellicht niet doorslaggevend.

De vierde misser is dat het project ook tussentijds doelbewust is gewijzigd door beleidsmakers in Den Haag. Zo werd besloten om de geluidsisolatie te koppelen aan warmte-isolatie, óók goed voor het milieu, maar alleen al de besluitvorming daarover tussen de ministeries van Verkeer en Waterstaat en VROM nam liefst acht maanden in beslag. Ook werd het bewoners toegestaan om bepaalde authentieke delen van de woning niet te isoleren, wat eveneens leidde tot oponthoud. En er werden geluidszones gewijzigd, waardoor de vertraging verder opliep.

Als gevolg van alle vertragingen zag de projectorganisatie Progis zich gedwongen schadevergoedingen uit te keren aan aannemers die niet op tijd met het werk hadden kunnen beginnen. Ook gingen Schiphol en Rijkswaterstaat wegens tijdsdruk akkoord met hogere prijzen en toeslagen voor de aannemers die zich hadden verenigd in één bouwcombinatie. Dit ondanks een dringend intern advies van Rijkswaterstaat om dit niet te doen: ,,De voorgestelde prijzen lagen soms veel hoger dan waar het eigen onderzoek van Rijkswaterstaat op uitkwam.'' Naar het bestaan van illegale prijsafspraken lopen onderzoeken van de NMa en het Openbaar Ministerie.

De vijfde misser, hoewel begrijpelijk, is dat het ministerie zich niet hield aan afspraken, vaak om maatschappelijke redenen. Zo werden woningen die buiten de geluidszone lagen, toch geïsoleerd omdat deze in dezelfde straat of in hetzelfde blok woningen lagen. Ook werd de maximale kostennorm overschreden als het monumentale of karakteristieke panden betrof. ,,Bijvoorbeeld de houten huisjes bij de Zaansche Schans'', aldus staatssecretaris Schultz. Die kregen extra subsidie. Niet toepasbaar bleek in veel gevallen de regel dat woningen die binnen twee jaar niet meer ernstig gehinderd zouden zijn, buiten het isolatieprogramma zouden blijven. Als gevolg van de vertraging zouden bewoners van wie de woningen zonder die vertraging wel zouden zijn geïsoleerd ,,buiten de boot vallen'', aldus de Rekenkamer. Dat betekende risico op juridische bezwaren, zodat deze zogenoemde tweejaarstoets veelal niet werd gebruikt.

En nu? Staatssecretaris Schultz van Haegen neemt maatregelen. Er zijn functionarissen vervangen. Er is een brief uitgegaan naar 850 bewoners met wie al wel een overeenkomst is gesloten tot isolatie, maar die sinds de ingebruikname van de Polderbaan buiten de wettelijke plicht tot isolatie valt. Zij zullen in principe niet meer voor isolatie in aanmerking komen, tenzij ze daar dringend bezwaar tegen aantekenen. Schultz: ,,Ik verwacht dat veel mensen ervan af zullen zien. Maar ik zal de verzoeken welwillend bekijken.''

De maatregel zal naar verwachting 20 tot 30 miljoen euro opleveren. Binnenkort gaat ook een nieuwe, derde fase van het isolatieprogramma van start. Schultz overweegt dit anders op te zetten, met als keuzemogelijkheden Rijkswaterstaat, de luchtvaartsector of de bewoners zelf. Zelf heeft ze een voorkeur voor het laatste. Verder heeft ze besloten dat de luchtvaartsector 110 miljoen euro niet zelf hoeft te betalen. Dat zijn de kosten die zijn gemaakt als gevolg van besluiten uit Den Haag. De rest blijft voor rekening van Schiphol.

De luchthaven kan daar mee leven, aldus een reactie. ,,Ofschoon het in vergelijking met andere luchthavens om uitzonderlijke hoge bedragen gaat, is de sector bereid, ook in het belang van de omwonenden, haar verantwoordelijkheid te nemen en de kosten voor haar rekening te nemen volgens het principe de vervuiler betaalt.''