`Ik geloof geen seconde dat er één student minder komt'

Mark Rutte is nu drie maanden staatssecretaris van Onderwijs. Hij moet bezuinigen en het onderwijs verbeteren. Dat kan, zegt Rutte.

,,Goed verhaal hè?'' zegt hij aan het einde van het interview. Even eerder had hij zichzelf, even opgewekt, al een schouderklopje gegeven omdat hij na korte tijd al ,,met zoveel gezag'' kan meepraten over het hoger onderwijs.

Precies drie maanden geleden werd VVD'er Mark Rutte (37) benoemd tot staatssecretaris van Onderwijs, als opvolger van Annette Nijs. Zijn werkkamer herinnert nog aan haar. Twee enorme Chinese kasten, door haar uitgekozen, domineren de kamer in de Hoftoren. Rutte krijgt geen geld om de inrichting te veranderen.

Volgende week presenteert hij de begroting voor het hoger onderwijs. Volgens de uitgelekte miljoenennota moet Rutte een bedrag van vijftig miljoen euro bezuinigen. De bekostiging voor instellingen van studenten uit niet-EU landen en ouder dan dertig jaar wordt afgeschaft, evenals de bekostiging voor een tweede studie. Het collegegeld gaat met honderd euro omhoog, en Rutte denkt eraan het na het vijfde studiejaar te verhogen tot maximaal 6.500 euro.

De meeste plannen werden de afgelopen maanden druppelsgewijs bekend. Ze leidden keer op keer tot protest van universiteiten en studenten. Studeren wordt duur, groepen zullen worden uitgesloten, studenten zullen worden opgejaagd, zo vrezen zij. Rutte: ,,Ik geloof geen seconde dat mijn plannen zullen leiden tot één student minder.'' Het kabinet wil dat de helft van de beroepsbevolking in 2010 hoger onderwijs heeft gevolgd, nu is dat 44,2 procent. Die ambitie, zegt Rutte, is nog altijd ,,vitaal''.

Met hoger collegegeld en experimenten met selectie aan de poort is toename van het aantal studenten niet waarschijnlijk.

,,Die zaken hebben nauwelijks invloed op elkaar. Ik geloof niet dat er ook maar iemand zal afzien van een studie omdat het collegegeld met honderd euro wordt verhoogd. Op dit moment betaalt de staat 5.000 euro per student per jaar, en de student zelf 1.500 euro. Dat wordt 4.900 euro voor de staat en 1.600 voor de student. En wat selectie betreft: iedereen met een vwo-diploma die rechten wil gaan studeren, zal dat kunnen blijven doen. Alleen niet per se aan iedere universiteit. Sommige instellingen gaan eisen stellen omdat ze een meerwaarde bieden, daar is niets onredelijks aan.''

U wilt meer studenten, maar u maakt studeren duurder. Wie na vijf jaar nog niet klaar is, betaalt daarna 6.500 euro collegegeld.

,,Studeren wordt juist aantrekkelijker, want de kwaliteit van het onderwijs gaat omhoog.''

Redeneert een scholier in havo-4 of vwo-5 ook zo?

,,Die scholier wordt niet afgeschrikt, maar wel gestimuleerd om sneller af te studeren. We kennen nu een omgekeerde solidariteit: trage studenten kosten veel geld, en dat gaat ten koste van snelle studenten. Dat gaan we veranderen, de trage studenten moeten voortaan zelf voor de kosten opdraaien. Zo komt er met een gelijkblijvend budget toch meer geld terecht bij wie het verdient. Kern van het nieuwe stelsel is dat we het hogeronderwijsbudget van 2,7 miljard euro beter verdelen.''

Waarom is sneller studeren beter studeren? Zelf deed u acht jaar over uw studie geschiedenis, omdat u drie jaar JOVD-voorzitter was.

,,Dat is waar. Met nevenfuncties is niets mis, maar waarom kan dat niet zonder vertraging op te lopen? Er is bij ons een cultuur gegroeid die zegt dat je moet kiezen: studeren of een bestuurlijke baan. Nederlandse studenten zijn niet lui, maar toen ik voor Unilever in Engeland werkte ontmoette ik mensen die allemaal andere dingen naast hun studie hadden gedaan, en toch in vier jaar klaar waren. Na je vierjarige studie heb je een jaar extra voor stages, uitwisseling of iets anders. Als je nog meer tijd nodig hebt, betaal je daar zelf voor. Dat is toch geen nationale ramp?''

Hoger collegegeld is niet erg, zegt u, want studenten mogen meer gaan lenen. Volgens studentenbonden willen studenten dat niet.

,,Wel als we twee dingen verbeteren. Studenten mogen 130 euro per maand meer gaan lenen om het collegegeld te betalen, ze krijgen meer bestedingsruimte. Daarnaast maken we het afbetalingsregime zoveel mogelijk inkomensafhankelijk, zodat mensen met een laag inkomen niet in de problemen komen. Betere voorlichting kan ook helpen om die vermeende leenangst weg te nemen. Verder laten we de studiefinanciering zoals die nu is intact. Het stelsel gaat niet op de schop.''

De bekostiging voor niet-EU-studenten wordt afgeschaft, hun collegegeld kan oplopen tot 15.000 euro. Universiteiten vrezen dat Aziatische bèta-studenten zullen wegblijven, en dat is strijdig met het streven naar internationalisering.

,,Betekent internationalisering dat een half miljard Chinezen hier moeten kunnen studeren? Daar is ons stelsel niet op berekend, dat kunnen we financieel niet aan. We moeten keuzes maken. Ik wil mensen die goed tot zeer goed zijn, niet de massa. Die mensen gaan we lokken met beurzen.

Ook studenten die na hun dertigste aan hun opleiding beginnen, lijken te worden uitgesloten. Zij worden niet langer bekostigd.

,,Het gros van die dertigplussers studeert aan particuliere instellingen als het LOI, slechts 40.000 studeren aan publiek bekostigde instellingen. Dat zijn onder meer leraren en verpleegkundigen, die hebben we hard nodig, die worden uitgezonderd. Als overheid willen we stimuleren dat jonge mensen studeren. Wie op latere leeftijd wil studeren, moet dat maar laten financieren door de werkgever.''

Wat is de primaire motivatie voor deze maatregelen: bezuinigen of een nieuwe ideologische koers?

,,De verhoging van het collegegeld is zuiver financieel, dat levert inkomsten op. De andere maatregelen zijn wel degelijk inhoudelijk gemotiveerd. Natuurlijk is het leuk meegenomen dat ze ook geld opleveren. Als politicus is het mijn taak om te bepalen hoe we de schaarste moeten verdelen. Maar mijn ambitie is vooral dat universiteiten en hogescholen over een paar jaar zeggen: Mark heeft ons geholpen om onze plannen te realiseren. De universiteiten denken daar nu anders over, maar in het hbo hoor ik ook veel enthousiasme voor mijn plannen.''