Het leukste portrettenboek

Het biografisch woordenboek van Van der Aa, een onmisbaar 19de-eeuws naslagwerk, is op cd-rom verschenen.

Het Biographisch Woordenboek der Nederlanden van A.J. van der Aa is op cd-rom verschenen! Wie niet snapt waarom de voorgaande zin met een uitroepteken besluit, moet zeker nog even doorlezen. Het Biographisch Woordenboek der Nederlanden (BWN) is namelijk een belangrijk en kostelijk naslagwerk. Sterker nog: het is onmisbaar bij historisch, letterkundig en genealogisch onderzoek. Om die reden is het zojuist door het Centraal Bureau voor Genealogie in Den Haag op cd-rom gezet. Het is nu bovendien voor een prikkie te koop. Moest men voorheen voor de 21-delige papieren editie tussen de vier- en vijfhonderd euro neertellen (als je haar al kon vinden), de cd-rom kost slechts 39 euro.

Het BWN, dat de levensbeschrijvingen bevat van zo'n 26.000 mensen, is verschenen tussen 1852 en 1878. Hoewel het op naam staat van Abraham Jakob van der Aa, heeft deze beroemde Gorinchemse letterkundige er slechts vijf jaar aan kunnen werken. In het voorwoord bij het eerste deel schrijft Van der Aa nog dat hij hoopt dat de `Algoeden Hemelschen Vader' hem en zijn medewerkers de tijd zal gunnen om het werk te voltooien, maar zelf kwam hij niet verder dan de C. Ook de bewerker na hem overleed onverwacht snel, maar uiteindelijk werd het dikste biografische woordenboek uit de Nederlandse geschiedenis in 1878 door predikant J. Schotel en boekhandelaar W. Eekhoff voltooid.

Het BWN is niet het eerste en niet het laatste biografische woordenboek. Er zitten er een paar voor en het werd gevolgd twee andere reeksen, waarvan er een nog loopt. Over al die werken valt veel te vertellen en ze hebben allemaal hun eigen verdiensten, maar je mag het BWN gerust het leukste biografische woordenboek van Nederland noemen. Dat komt doordat sommige levensbeschrijvingen relatief wijdlopig zijn. Ze bevatten allerlei details en uitweidingen die men indertijd niet altijd op waarde wist te schatten, maar wij nu wel.

Zo begint het portret van de mystica, profetes en schrijfster Antoinette de Bourignon (1616-1680) als volgt: ,,Zij was bij hare komst in de wereld zulk een afschuwelijk leelijk schepseltje, dat hare nabestaanden [naaste verwanten] in overweging namen om haar als een monster te smoren. Zij had echter eenen uitnemenden geest, zoodat zij reeds in hare teedere kindschheid dikwijls plag te vragen, waar het land der Christenen was: want zij geloofde niet onder Christenen te wonen, doordien zij bespeurde, dat men niet overeenkomstig de voorschriften van den Zaligmaker leefde.''

Verderop in haar levensbericht, dat vier bladzijden telt, lezen we nog: ,,De karakterschets van deze vrouw levert geen zeer bevallig tafereel op. Zij was grillig en knorrig van humeur, daarbij verbazend oploopend [driftig] en wraakzuchtig ten aanzien van hen, die haar beleedigd hadden. [...] Ofschoon zij ruime middelen bezat, schonk zij zelden iets aan de armen, voorgevende, dat zij geene ware armen ontmoette, en dat zij vreesde, dat men misbruik zou maken van hetgene zij gaf.''

Antoinette de Bourignon is een van de slechts 616 vrouwen die in het BWN voorkomen. Dat het er relatief zo weinig zijn (maar méér dan in het eerstvolgende biografische naslagwerk!), is becijferd door de Utrechtse historica Astrid de Beer, die hierover schreef in het jongste nummer van het tijdschrift Genealogie. Volgens De Beer hebben de samenstellers van het BWN wat betreft vrouwen een duidelijke voorkeur voor schrijfsters en dichteressen. Daarnaast komen er nogal wat kunstenaressen, heldinnen, geleerde vrouwen, martelaressen, vrouwelijke heiligen en landvoogdessen in `Van der Aa' voor. De Beer ontdekte bovendien dat sommige vrouwen twee keer in het naslagwerk voorkomen: een keer onder hun meisjesnaam en een keer onder de naam van hun echtgenoot.

Het BWN is niet uitgetikt, maar staat nu in facsimile op een cd-rom, in het programma Acrobat Reader. Het Centraal Bureau voor Genealogie, dat al eerder het dertiendelige Aardijkskundig woordenboek der Nederlanden (1836-1851) van Van der Aa op cd-rom bezorgde, waarschuwt dat de index bij dit programma onvolkomenheden bevat. Dat komt doordat het papier van het originele boek rul en onregelmatig is en de letters in lood zijn gezet. Het schrift is daardoor voor de computer soms moeilijk herkenbaar. Dat mag allemaal waar zijn, je kunt de inhoud van de cd op de harde schijf zetten en je kunt er razendsnel doorheen zoeken. Naar namen van personen, maar natuurlijk ook naar woorden en uitdrukkingen. Dat laatste maakt het BWN ook voor taalhistorici tot een onontbeerlijke bron.

Het BWN is te bestellen bij het Centraal Bureau voor Genealogie, 070-315.0510 of via www.cbg.nl

    • Ewoud Sanders