Haagse gevechten op de vierkante millimeter

Beroering in Den Haag: de miljoenennota lekte gisteren uit. Enkele politici maakten de pers scherpe verwijten. Anderen haalden hun schouders op.

Het uitlekken van de complete miljoenennota, in het stadia van de laatste concepten, zes dagen voor de derde dinsdag in september is een grote gebeurtenis, in elk geval op het Binnenhof. In 1957 raakte delen van de miljoenennota en hoofdpunten uit de troonrede ,,voortijdig openbaar''. De `dader', Volkskrant-journalist Henri Faas, die de informatie bijeen had gesprokkeld, werd door de toenmalige premier Drees (PvdA) voor een jaar uitgesloten van inlichtingen en toegang tot ministeries. Twee jaar geleden lekten onder embargo geschreven ANP-berichten via internet uit. Dat leidde tot aanscherping van de embargo-voorwaarden van de Rijksvoorlichtingsdienst.

Gisteren werd de opwinding ingeluid door het RTL-journaal, dat vroeg in de avond citeerde uit een concept-versie van de miljoenennota van eind augustus. Sommige eerste reacties waren geprikkeld. Volkskrant-hoofdredacteur Broertjes, tevens voorzitter van het genootschap van hoofdredacteuren, kwam op tv om te verkondigen dat zijn krant vanmorgen zou citeren uit een nieuwere versie. Minister Hoogervorst (Volksgezondheid, VVD) richtte zijn gram bij het verlaten van perscentrum Nieuwspoort op de pers die zich in zijn ogen ,,niet netjes'' gedraagt.

De minister verwachtte het einde van embargo-egelingen waarbij media stukken eerder krijgen dan ze openbaar worden, op voorwaarde daar tot een afgesproken tijdstip niet over te publiceren. Daarom vergeleek Hoogervorst het uitlekken van de miljoenennota met het Wilde Westen: alles komt zonder zulke regelingen immers aan op vrije nieuwsgaring. Hij vond dat journalisten zich moeten ,,beheersen''.

Maar er was ook down-playing. Telegraaf-redacteuren meenden dat het uitlekken geen scoop opleverde: de meeste kabinetsplannen waren immers al bekend. Woordvoerders van de Rijksvoorlichtingsdienst onderstreepten 's avonds in elk `media-contact' dat RTL had geciteerd uit een ,,oer-oer-oer-versie'' van de miljoenennota. Deze zou in elk geval ,,op details'' afwijken van de definitieve versie, die inmiddels bij de drukker ligt. Volgens directeur-generaal Van der Wulp van de RVD bevatte de uitgelekte plannen bovendien weinig nieuws, zei hij op RTL-4. De meeste plannen hadden de ministers al bekend gemaakt, meende hij. Volgens zijn collega Brons was geen sprake van schending van het embargo op de de miljoenennota dat vrijdag ingaat voor geïnteresseerde media: ,,Je kan geen embargo schenden voor het ingaat. Pas vanaf vrijdag geldt voor media die daarvoor tekenen dat ze niet publiceren over de dan verstrekte miljoenennota.''

Het lijken gevechten op de vierkante millimeter te zijn. Inderdaad bevat de miljoenennota voornamelijk bekende plannen. Sommige waren al eerder officieel aangekondigd, of stonden al in het regeerakkoord uit 2003. Andere waren via departementen de afgelopen weken uitgelekt en daarop soms ook toegelicht door ministers of staatssecretarissen, zoals de ingrepen in de sociale zekerheid door minister De Geus (Sociale Zaken, CDA).

De `oude' versie waarover RTL gisteren beschikte, week verder nauwelijks af van de drukproefversie van 10 september, die sinds gisterenmiddag in het bezit is van deze krant. De opvallende verschillen zijn vooralsnog grappen. Zo volgt in de versie van RTL op de kabinetsvoornemen om het roken terug te dringen de toevoeging: ,,met uitzondering van Remkes''. Die grap is er uit.

Waarom dan alle ophef? De meest voor de hand liggende verklaring is dat het nieuws het meest statige ritueel van de Nederlandse democratie betreft: prinsjesdag. Officieel is het immers nog altijd zo dat het staatshoofd op die dag in de troonrede de kabinetsplannen voor het komende jaar `bekendmaakt'. De minister van Financiën haalt daarna in de Tweede Kamer de miljoenennota uit een plechtig koffertje. En de volgende dag begint de Kamer met dit `nieuwe' stuk aan de algemene politieke beschouwingen.

In werkelijkheid kent dit ritueel voor de betrokkenen geen verrassingen – zeker sinds in 1993 de `leespauze' van een of twee dagen tussen prinsjesdag en algemene politieke beschouwingen werd afgeschaft. Prinsjesdag en de algemene politieke beschouwingen zijn een zorgvuldig geregisseerd toneelstuk geworden, dat wekenlang wordt voorbereid. Conceptversies van (delen van) de miljoenennota circuleren wekenlang onder ambtenaren, adviesorganen, Kamerleden en maatschappelijke organisaties. Zij moeten zich immers voorbereiden op hun reacties en het politieke debat. Fractieleiders overleggen met sociale partners over aanpassingen die zij in de Kamer zullen aanbrengen.

Het overleg gaat soms ver. In het tweede Paarse kabinet stemden de coalitiepartners tot in 2001 in het Torentjesoverleg met het kabinet af wat ze in de Kamer zouden eisen en toegeven. Ook bij premier Balkenende gebeurt het dat een Kamerlid in stilte de premier in het Torentjes voorbereidt op de kritiek die in de Kamer komen gaat.

Het codewoord van dat spel is: geheim. Het spannendste gedeelte van dat spel is in de laatste dagen voor prinsjesdag, als vanaf vrijdag ook de pers – bijna – collectief meedeelt in `het geheim', om bijlagen voor te bereiden. Stapels gedrukte stukken gaan rond, ministers geven persconferenties waaruit pas later geciteerd kan worden. Als één krant, zoals nu NRC Handelsblad, aan dit spel niet meedoet, krijgen alle media het belang om nog voor het ingaan van het embargo, de resultaten van vrije nieuwsgaring te presenteren. RTL was de eerste.