`The Terminal' is ode van Spielberg aan `melting pot'

Het is een nachtmerrie die schittert van herkenbare eenvoud: op een dag wakker worden en niet meer weten wie je bent, wakker worden en merken dat je in een levensgroot insect aan het veranderen bent, op een dag aankomen op het New Yorkse JFK-vliegveld en ontdekken dat het land waaruit je vertrok niet meer bestaat. Dat laatste is het uitgangspunt van The Terminal, de nieuwste film van Steven Spielberg, met een hoofdrol voor Tom Hanks als Viktor Navorski, uit het fictieve Krakozië.

Zeker in het Amerika van na 11 september 2001 is het dan onmogelijk de douane te passeren. Maar met het gegeven dat Navorski nu gedwongen is tot nader order in de vertrekhal te bivakkeren, gaat Spielberg nog een stapje verder in zijn Amerika-kritiek. Iemand die geen nationaliteit heeft, bestaat eigenlijk niet, legt hij de regels van de immigratiedienst uit. Maar hoe kun je dan statenloos opererende terroristen aanpakken door landen aan te vallen, is zijn impliciete vraag terug aan de Amerikaanse overheid.

Voor Europeanen zijn deze zevenmijlslaarzen te lomp, voor Amerikanen, getuige de aandacht die vooral de romance tussen Hanks en Catherine Zeta-Jones als stewardess daar kreeg, wellicht nog te subtiel.

Misschien dat Spielberg en scenarioschrijvers Andrew Niccol en Sacha Gervasi zich lieten inspireren door de geschiedenis van Mehran Karimi Nasseri alias Sir Alfred Mehran, een Iraniër die al ruim vijftien jaar op het Franse vliegveld Roissy-Charles de Gaule woont. Maar ook op ons eigen Schiphol kun je mensen tegenkomen die korte of langere tijd `in transit' leven. Ongeveer zoals architect Rem Koolhaas halverwege de jaren negentig luchthavens al als nieuwe steden beschreef: als je er aankomt heeft het eigenlijk geen zin er weer weg te gaan.

Belangrijker aan de film is de Amerikaanse zelfkritiek die Spielberg probeert te verwoorden. Hij laat de gevolgen van de oude `melting pot' zien: iedereen die op het vliegveld werkt heeft wortels in verre landen en culturen. Hij toont ook de informele economie van (half-)illegalen achter de schermen, waar economische en politieke vluchtelingen een even onzeker als tijdelijk bestaan hebben gevonden. En laat zien hoe iedereen elkaar bereid is te helpen, zij het soms na wat gegrom.

Politiek, nostalgie, lichtvoetigheid en romantiek gaan maar tot op zekere hoogte samen in deze klassiek gefotografeerde film. De onpersoonlijke vertrekhal, met zijn uitlopers en pieren als tentakels in een vijandige wereld, is de eigenlijke hoofdpersoon, niet Tom Hanks, die al te snel vervalt in schattig bedoeld maniërisme.

The Terminal. Regie: Steven Spielberg. Met: Tom Hanks, Catherine Zeta-Jones, Stanley Tucci, Chi McBride, Diego Luna, Barry Shabaka Henley. In: 60 bioscopen.