Ik maak het zoals ik dat wil

Het regisseurstoneel, dat zijn opgang maakte in de jaren tachtig, is de laatste grote verandering in het Nederlandse theater. Nadat de collectief georganiseerde gezelschappen aan hun eigen inspraak artistiek ten onder gingen, was er opeens de regisseur die zei: ik maak het zoals ik dat wil. In de voorlaatste aflevering van Allemaal theater komen vooraanstaande en vernieuwende regisseurs aan bod als Gerardjan Rijnders, Johan Simons en Theu Boermans. Onomwonden geven zij te kennen dat de acteurs hun `materiaal' zijn, alsof ze ermee boetseren als met klei.

Deze elfde aflevering is interessant, juist omdat presentator Jeroen Krabbé zijn bezwaren tegen het regisseurstoneel niet onder stoelen of banken steekt. Telkens suggereert hij dat de zalen leegliepen, dat de acteurs niet meer zoals voorheen bij de Nederlandse Comedie mochten schitteren en dat de regisseurs een dwingend concept aan de spelers oplegden. Onthullend is te zien dat Sigrid Koetse en Petra Laseur het `heel zielig' voor zichzelf vonden dat Rijnders hen plaatste in de montagevoorstelling Bakeliet (1987). Deze voorstelling kent geen conventioneel verhaal. De regisseur gaat te werk als maker van een videoclip of levend beeldhouwwerk, waarin de spelers een ondergeschikte rol hebben. Ondertussen is Bakeliet erkend als een mijlpaal in de Nederlandse theatergeschiedenis.

Het verrassende is dat zowel de regisseurs als de spelers, onder wie Jeroen Willems en Betty Schuurman van Hollandia, over het regisseurstoneel behartigenswaardige uitspraken doen. Zij accentueren de sterke band tussen regisseur en acteur. Schuurman zegt treffend: ,,Toneel bestaat uit taal en die taal, dat zijn wij.'' Willems voelt zichzelf gesterkt door de aanpak van Simons. Hij ziet in dat een acteur zich gelijkwaardig aan de regisseur moet opstellen. Het geheim van regisseren, erkent Simons, is ,,heel goed kunnen manipuleren''.

Het is duidelijk dat deze generatie regisseurs, met hun krachtige, maar beslist niet acteursonvriendelijke manier van werken, een antwoord zocht op zowel het traditionele theater als de theatercollectieven. Het was een onmisbare verandering.

Allemaal theater, AVRO, Ned.3, 23.07-0.00u.

    • Kester Freriks