Herinnering aan een schitterend mislukte liefde

Kun je een film over ware liefde maken zonder dat je veel van die liefde ziet, eigenlijk alleen de herinnering eraan en de belofte ervan? Ja, want dat hebben regisseur Michel Gondry en scenarioschrijver Charlie Kaufman gedaan met The Eternal Sunshine of the Spotless Mind. We zien flarden van de liefde die Joel en Clementine proberen te vergeten, omdat-ie mislukt is. Die flarden zijn zo prachtig en zo pijnlijk als de herinnering aan een schitterend mislukte liefde maar zijn kan. Het ene moment liggen ze op hun rug op een bevroren rivier in de nacht, met een ster van gebroken ijs naast hen. Het andere moment zitten ze elkaar in een restaurant af te bekken. De prachtige en de pijnlijke herinneringen steken als rotspunten uit de oceaan van hun geheugen.

Scenarist Kaufman werd beroemd met Being John Malkovich en maakte later Human Nature en Adaptation. Eternal Sunshine ligt het dichtst bij Being John Malkovich, waarin een poppenspeler een toegangspoort tot het brein van acteur John Malkovich ontdekte. Ook in Eternal Sunshine wordt het brein betreden. Nu door medewerkers van Lacuna Inc, die op verzoek van de breinbezitter alle herinneringen aan een pijnlijke liefde komen wissen. (Als Joel in de wachtkamer zit, wacht naast hem een vrouw met op haar schoot de relikwieën van een gestorven hondje.)

De film begint met de ontmoeting van de extraverte Clementine (Kate Winslett) en de introverte Joel (Jim Carrey) op een koud en leeg station. Ze worden verliefd. Zomaar.

Vandaar bladeren we terug. Clem en Joel hebben zonder het te weten al een liefde achter de rug, ze zijn al eens op elkaar uitgekeken geraakt. Dat laatste is prachtig verwoord in Joels eerste herinnering aan Clem. Zij aan zee in haar oranje sweatshirt ,,dat ik zou goed zou gaan kennen en ten slotte gaan haten''.

Aan het eind van de eerste liefde laat Clem Joel uit haar geheugen wissen. Uit teleurstelling doet hij daarna hetzelfde met haar. Tijdens die behandeling – hilarische setting: Joel in bed met een soort vergiet op zijn hoofd en twee nerdy jongens en een assistente aan de knoppen – realiseert Joel zich dat hij Clem niet kwijt wil. Dan volgt een race door het verleden om de wissers voor te blijven.

Een samenvatting van de plot van Eternal Sunshine staat de beoordeling van de film eigenlijk in de weg. Het gegeven is erg sterk, zoals het gegeven van Woody Allens Zelig destijds al bijna te grote voorpret genereerde. Maar de brille van scenarist Kaufman wordt gelukkig geëvenaard door de visuele brille van regisseur Gondry.

Gondry, die eerder Kaufmans Human Nature regisseerde, is de maker van overrompelende videoclips voor vooral Björk, maar ook Beck, Daft Punk, Chemical Brothers, The White Stripes en Massive Attack. Hij zette Kaufmans inventieve scenario om in een buitelende film, die naar stijl volledig recht doet aan het idee. Het wissen van het geheugen, het achteruit- en vooruitspoelen in het verleden van Joel wordt haarfijn neergezet met trucages die kenners van Gondry's clips soms erg bekend zulen voorkomen, en met verrukkelijke blufbeelden zoals een uit de lucht vallende auto of een strandhuis dat wordt aangevallen door de oceaan. The Eternal Sunshine of the Spotless Mind is misschien meer knap dan mooi, maar dan wel héél erg knap.

Het belangrijkste van Eternal Sunshine is wat de film in de hoofden van de toeschouwer teweegbrengt. Het is geen romantische film, zoals het dramatische Gegen die Wand, waarin het gaat om de verhouding tussen de hoofdrolspelers. Hier gaat het om de verhouding tussen acteurs en publiek. De kwaliteit van de cast is daarbij wel onontbeerlijk, en die is vlekkeloos. De eenzaamheid van de personages, zonder uitzondering op zoek naar de ware liefde, wordt op alle niveaus goed weergegeven, Jim Carrey en Kate Winslett in de hoofdrollen voorop. Dat zij uiteindelijk in de slotscène begrijpen dat ware liefde niet de perfecte liefde is, maar liefde die ruimte laat voor imperfectie, is een bijna moralistische uitsmijter die in een Hollywood-film niet zou misstaan. Gelukkig kan de toeschouwer na afloop nog alle kanten op met zijn gedachten daarover.

The Eternal Sunshine of the Spotless Mind. Regie: Michel Gondry. Met: Jim Carrey, Kate Winslett, Mark Ruffalo, Elijah Wood, Kirsten Dunst, Tom Wilkinson. In: 18 bioscopen.

    • Bas Blokker