Harder werken kent zijn grenzen

De arbeidsproductiviteit in Nederland blijft achter bij de ons omringende landen. Minister Brinkhorst van Economische Zaken pleitte onlangs voor langere werkweken en minder vrije dagen. Een slechte zaak, vinden veel bedrijven; slimmer werken levert meer op. ,, Wij moeten af van oude patronen waarvan de effectiviteit nooit bewezen is.''

Gijs Mans zat af en toe met de handen in het haar. Als vestigingsleider van de Holcim-betonfabriek in Oudenbosch had hij dagelijks twaalf ziekmeldingen, ofwel 8 procent van zijn personeel. Elke dag weer moest Mans goochelen met mensen en middelen om de productie van betonnen wanden voor de woningbouw goed te laten verlopen.

Dat veranderde toen de Bond van Fabrikanten van Betonproducten in Nederland (BFBN) in 2002 een project lanceerde om het ziekteverzuim in de branche, die honderdvijftig bedrijven telt met in totaal achtduizend werknemers, aan te pakken. Want dat – veelal kortdurende – verzuim was schrikbarend: 11 procent was gemiddeld en 15 procent kwam ook regelmatig voor.

Sinds de Holcim-vestiging in Oudenbosch deelneemt aan het project, komt Mans dagelijks nog maar zeven man tekort; het verzuim ligt nu op 4,5 procent. ,,We hebben gekozen voor een andere manier van ziekmelding'', legt Mans uit. ,,Vroeger meldde je je ziek op het hoofdkantoor, nu moet dat rechtstreeks bij mij. Dat betekent toch een drempel voor mensen die zich al te gemakkelijk ziek melden.'' Ook besteedt Mans meer aandacht aan zieken. ,,Als mensen naar een fysiotherapeut moeten, probeer ik ze daar zo snel mogelijk te krijgen. Het heeft weinig zin om ze eerst zes weken door de huisarts te laten behandelen.'' Aan werknemers met problemen thuis biedt hij een luisterend oor en mensen die de kantjes er van af lopen geeft hij ,,een schop onder de kont''. Al met al is Mans nu meer tijd kwijt aan personeelsbeleid. ,,Maar toen het verzuim hoger was, stak ik die tijd in het reorganiseren van roosters en mensen.'' De winst van het lagere verzuim, aldus Mans, is dat de productie veilig is gesteld met minder zieken, dat de goede mensen op de goede plek zitten en dat er meer rust op de werkvloer heerst.

Slimmer werken staat volop in de belangstelling, maar is niets nieuws. De afgelopen honderd jaar vervijfvoudigde de productiviteit van fabrieksarbeiders: niet omdat ze harder of langer zijn gaan werken – integendeel, de werkdag werd alleen maar korter – maar doordat ze slimmer met hun tijd omgaan. Handwerk werd vervangen door machinale arbeid, de arbeidsomstandigheden werden beter en door nieuwe organisatievormen kon efficiënter worden gewerkt.

Harder werken kent zijn grenzen, slimmer werken niet, volgens Hans van der Steen, directeur Arbeidsvoorwaardenbeleid van de Algemene Werkgeversvereniging Nederland (AWVN). ,,Je kunt dingen altijd beter en handiger doen. Op loonkosten zullen we het voorlopig niet winnen van de lage-lonenlanden, maar met lef, creativiteit en innovatie in techniek en arbeidsverhoudingen kunnen we concurrerend blijven.''

De AWVN was, samen met CNV Bedrijvenbond, De Unie en FNV Bondgenoten, initiatiefnemer van het Platform Arbeidsproductiviteit, dat onlangs de brochure `Aan de slag met slimmer werken' uitgaf. Daarin staan negen voorbeelden van bedrijven en organisaties die hun productiviteit proberen te verhogen door op een of andere manier slimmer te werken. Het platform zette vijf thema's op een rijtje die zich daarvoor lenen: roosters & werktijden, verzuim & reïntegratie, opleiding & scholing & inzetbaarheid, effectief management en tot slot beloningsregelingen. De eerste resultaten liggen er: van de 245 CAO's die de AWVN dit jaar afsloot, bevat 62 procent afspraken over prestatiebeloning. Dat hoge percentage is niet verwonderlijk, volgens Van der Steen, nu de vaste lonen bevroren zijn. Achttien procent kent afspraken over arbeidstijden, in eveneens 18 procent van de CAO's zijn afspraken opgenomen over verzuim en in 16 procent zijn regelingen voor scholing vastgelegd. Effectief management leent zich minder goed voor CAO-afspraken, volgens Van der Steen.

Om het goede voorbeeld te geven, is de werkgeversvereniging zelf ook slimmer gaan werken. ,,We hebben enkele jaren geleden een beloningsregeling ingevoerd die voorziet in een eenmalige, collectieve bonus voor de 180 werknemers als het lukt om het ledenaantal te laten groeien, de omzet te laten stijgen of de klanttevredenheid te laten toenemen. Ook wij moeten af van patronen waar we al dertig jaar mee werken en die niet effectief zijn.''

SCA Hygiene Products in Tilburg, producent van papieren tissues van het merk Tork, voerde duobanen in om de productiviteit te verhogen. Net als in de rest van de papierindustrie is vergrijzing in het bedrijf een groot probleem: van de 165 werknemers is 60 procent ouder dan 46 jaar en zijn er 58 mensen ouder dan 50. ,,We zagen structurele problemen ontstaan met zoveel ouderen in aantocht'', legt personeelsmanager Rian Kroot uit. ,,We werken hier met ploegendiensten en het is best pittig om tot je 62ste éénmaal per drie weken een week lang 's nachts te moeten werken.''

SCA bedacht een plan om ouderen gezond hun pensioen te laten halen, het ziekteverzuim terug te dringen en meer jongeren te kunnen aannemen: werknemers ouder dan 55 jaar kunnen nu 50 procent gaan werken tegen 80 procent van hun salaris. Daar staat volledige pensioenopbouw en verhoging van de pensioenleeftijd van 62 naar 63,5 jaar tegenover. Bovendien verliezen zij hun zogeheten `ouderendagen' (extra vakantiedagen in verband met leeftijd). Werknemers die hiervoor kiezen, worden ingezet in duobanen, waarin men elkaar bij kort verzuim vervangt. ,,De verwachting is'', volgens Kroot, ,,dat ouderen het werk zo langer volhouden en meer tijd hebben om te herstellen van nachtwerk.'' Het ziekteverzuim is gedaald van 7,6 procent eind vorig jaar naar 3,7 procent nu.

In het oprekken van de werkweek tot 40 uur ziet Kroot weinig heil. ,,Het is de vraag of de productie daardoor stijgt. Waarschijnlijk gaan werknemers de werklast dan verdelen over die 40 uur, want je energie is beperkt als je ouder bent. Ik zie onze aanpak als een van de weinige mogelijkheden om de productiviteit te verhogen. We werken hier met ploegendiensten, dagfuncties hebben we relatief weinig. Dus mensen overplaatsen naar andere plekken in het bedrijf gaat niet. Iemand die zijn hele leven aan de machine heeft gestaan, zet je niet op de administratie.''

Niet alleen in het bedrijfsleven is winst te behalen, ook de productiviteit in de non-profitsector kan omhoog door efficiënter werken. Op het Koninklijk Instituut voor de Tropen (KIT) in Amsterdam bijvoorbeeld worden elk jaar verschillende doelen afgesproken: één voor de hele organisatie en twee die voor elke afdeling verschillend zijn. Worden de doelen gehaald, dan krijgen werknemers collectief of per afdeling een bonus. De doelen variëren van omzetstijging en het automatiseren van het enorme diabestand tot het leren omgaan met de elektronische agenda van Outlook. ,,Dat levert namelijk veel tijdwinst op als je afspraken wilt maken met collega's, legt Lieke Melkert, hoofd Organisatie, uit. Aanvankelijk werd er wat sceptisch aangekeken tegen resultaatgericht belonen, maar ,,nu is het een leuk soort wedstrijdje geworden. Op sommige afdelingen worden met een rekenmachine de resultaten bijgehouden''.

De reden voor het KIT om slimmer te willen werken, was verbetering van de efficiency. Melkert: ,,We meten het niet in uren, maar we willen gewoon prettiger en sneller werken – dan zijn we namelijk meer bezig met de dingen waar het hier om draait.'' Het KIT-personeel verdiende vorig jaar gemiddeld 1,16 procent van de in totaal verkrijgbare 1,5 procent bonus. De bedoeling is dat deze bonus de komende jaren oploopt tot maximaal 8 procent van de loonsom. Melkert: ,,De bonussen zorgen ervoor dat er aandacht blijft voor de doelen die we onszelf hebben gesteld. De afdelingen bepalen zelf welk doel ze willen halen, al heeft de raad van bestuur wel het laatste woord.''

Net als Rian Kroot van SCA Hygiene Products ziet Lieke Melkert weinig in terugkeer naar de 40-urige werkweek. ,,Ik denk dat er grote problemen zouden ontstaan als iedereen weer 40 uur moest gaan werken. Veel mensen hier werken 4 x 9 uur en hebben van alles geregeld met kinderopvang. Als die werknemers weer 40 uur moeten gaan werken, voorzie ik dat velen hun baan opzeggen, want de crèche is gewoon te duur. En bij de rest zou het mentaal verzuim stijgen. Nóg meer motivatie bij werknemers, dát levert wat op als je het hebt over hogere productiviteit.''

De belangstelling voor slimmer werken is groot, merkt Melkert, die al diverse collega-organisaties voor informatie op bezoek heeft gehad. TNO Arbeid, dat begin vorig jaar begon met `inspiratiesessies slimmer werken', bespeurt dezelfde trend. ,,De sessies zijn nu sneller volgeboekt'', volgens manager Fietje Vaas. Voor dit jaar zijn zes sessies van elk drie uur gepland. Tijdens de workshop leren deelnemers om zelf te kijken hoe ze efficiënter kunnen werken. Vaas: ,,Een werkproces kan bijvoorbeeld zó complex zijn, met zóveel deelnemers, dat je een spaghetti-brij krijgt als je het uittekent. Probeer zo'n proces strak te trekken, want elk contactpunt is een bron van fouten en tijdverlies.'' Ook TNO gaf vorig jaar een boekje uit met voorbeelden van organisaties die slimmer zijn gaan werken. Zo voerde Het Oogziekenhuis dankzij een betere afhandeling van de patiëntenstroom het aantal operaties sterk op, terwijl het aantal bedden juist fors daalde. Patiënten worden sneller geholpen en de kosten zijn gedaald.

Maar er zijn tal van manieren te bedenken om slimmer te werken, vindt Vaas. Gerichter inkopen en meer zelfredzaamheid van patiënten in de zorg zijn punten waar winst te behalen valt. Net als minder of effectiever vergaderen en minder e-mails versturen. En zo kan hij nog wel even doorgaan: ,,Effectiever werken is echt niet alleen een kwestie van betere automatisering of timemanagement. Je kunt als werkgever ook denken aan parttimers die een paar uur werken. Waarom willen ze niet meer werken? Kunnen ze geen oppas regelen? Of is het werk niet leuk genoeg? Onder vrouwen met kinderen zit nog een enorm arbeidspotentieel dat nu onbenut blijft. En als ze twaalf jaar later terugwillen naar de arbeidsmarkt, blijken ze ondergekwalificeerd. Nee, er valt nog veel te winnen voordat we terug moeten naar de 40-urige werkweek. Want dat is vooral een loonsverlaging.''