EU-defensie neemt vorm aan

Langzaam maar zeker krijgt nauwere militaire samenwerking in Europa gestalte. Al blijft het engagement nogal wisselvallig.

Het heeft lang geduurd, maar zelfs sceptici moeten toegeven dat een gezamenlijke Europese defensie nu echt gestalte begint te krijgen. De EU-staten hebben hiervoor niet alleen een structuur opgezet, ze werden het eerder dit jaar ook eens over de vorming van gevechtsgroepen en een bescheiden hoofdkwartier.

Nog maar vijf jaar geleden leek zoiets onmogelijk op een terrein, waar staten vanouds hun soevereiniteit koesteren. Nu komt het er echter op aan de papieren afspraken in daden om te zetten. Juist op dat punt wil minister Kamp (Defensie) morgen en overmorgen zijn EU-collega's bij informeel beraad in Noordwijk een stevige duw voorwaarts te geven. ,,Wij willen proberen de goede bedoelingen te concretiseren'', aldus Kamp.

Zo wil hij toezeggingen van zijn collega's over deelname aan een achttal battle groups, eenheden van 1.500 man die binnen een week in een crisishaard waar ook ter wereld kunnen zijn om de situatie te stabiliseren. Ook moeten de klokken gelijk worden gezet over de aanstaande overname door de EU van de NAVO-vredesmacht in Bosnië, de grootste EU-operatie tot nu toe.

Verder zijn nadere afspraken nodig over het Europees Defensie Agentschap, dat onder meer moet proberen de aanschaf van materieel door de lidstaten op elkaar af te stemmen. Ten slotte zijn vooral de Fransen er op gebrand een Europese gendarmerie, een militaire politiemacht, van de grond te krijgen.

Wil de Europese defensie echter ooit tot wasdom komen, zo weet ook Kamp, dan is de volledige medewerking van Frankrijk, Groot-Brittannië en Duitsland onontbeerlijk. Maar vooral Duitsland, potentieel het grootst en machtigst, laat het volgens critici afweten. Het ontbreekt Berlijn niet zozeer aan politieke wil, maar vooral aan praktische inzet.

Het luidst klinkt die kritiek in Londen. ,,De Duitsers bewegen zich maar op een vijfde van het tempo, waarin we ze graag zien'', stelt de Liberaal-Democraat William Wallace, lid van het Britse Hogerhuis. Defensie-expert Jonathan Eyal gaat een stapje verder. Hij omschrijft Duitsland als een ,,gestrande walvis'', niet in staat ook maar iets te doen. Het land is volgens hem niet bereid meer in zijn defensie te investeren. ,,Zolang dat niet verandert, zullen we niets bereiken op het gebied van de Europese defensie'', aldus Eyal.

De Duitsers zelf wijzen ter verdediging op de moeizame integratie van de voormalige Oost-Duitse strijdkrachten in de Bundeswehr. Bovendien geldt er in Duitsland als enige van de grote EU-staten nog dienstplicht. Dienstplichtigen kunnen echter niet tegen hun zin naar gevaarlijke gebieden worden uitgezonden, wat voor complicaties zorgt. Op termijn wil Duitsland echter 35.000 elite-militairen ter beschikking hebben om snel overal te kunnen inzetten. ,,We verkeren in een transformatieproces'', zegt generaal Peter Nagel, directeur politiek-militaire zaken op het ministerie van Defensie.

Een beetje verongelijkt wijzen de Duitsers er op dat ze de afgelopen tien jaar wel veel hebben meegedaan aan vredesoperaties. Toch bevestigt Henning Riecke van het Duitse Genootschap voor Buitenlandse Politiek in Berlijn dat de Duitsers militair ,,reactief'' zijn. Ze laten het initiatief volop aan de Fransen en Britten, zolang ze zelf maar kunnen meebeslissen.

De Fransen behoeven wat dat betreft weinig aanmoediging. Al sinds het einde van de Koude Oorlog ruiken ze nieuwe kansen voor een Europese defensie. De onaantastbaarheid van de NAVO, door de Fransen gezien als een instrument van Washington, leek voorbij. Het was dan ook in de eerste plaats een Franse overwinning, toen president Chirac en premier Blair in 1998 in het Franse Saint Malo een gezamenlijke Europese Defensie voorstelden. Een jaar later sloot de rest van de EU zich hierbij aan.

De Franse socialistische parlementariër Jean-Michel Boucheron voorziet het einde van de NAVO. ,,Open uw ogen'', zegt hij. ,,Wij moeten als Europa de lege huls van de NAVO overnemen. Voor de veiligheid van Litouwen hebben wij de VS niet meer nodig. We moeten leren op eigen benen te staan.''

Voor minister van Defensie Michèle Alliot-Marie blijft de NAVO een nuttige organisatie, al moet die wel worden hervormd. Tegelijk is ze content met de Europese defensie. ,,Die is bezig een politieke factor van belang te worden.''

Ook al probeert Frankrijk nog altijd veel zaken naar zijn hand te zetten, het land beseft beter dan vroeger dat het juist op het gebied van defensie geen schijn van kans heeft zonder Europese samenwerking. Het is dan ook bereid tot concessies, zelfs als dat ten koste zou gaan van de eigen wapenindustrie. ,,Frankrijk wordt Europeser'', aldus een diplomaat.

De Irak-crisis, die vorig jaar resulteerde in intense verdeeldheid binnen de EU, leek een storende factor voor de Europese defensiesamenwerking te worden. Maar in alle hoofdsteden wordt heel goed begrepen dat men zich zo'n diplomatiek debâcle niet vaker kan veroorloven. De bereidheid tot samenwerking is gegroeid. ,,Irak heeft niet veel veranderd'', zegt de Britse minister van Defensie, Geoff Hoon, in het net gerenoveerde ministerie van Defensie in Londen. ,,Ik heb steeds warme ontmoetingen met mijn Franse collega.''

De Britten, de Nederlanders en anderen die sterk Atlantisch zijn gericht, kunnen met meer zelfvertrouwen de Europese defensie omarmen sinds eind vorig jaar werd afgesproken dat deze slechts aanvullend zou zijn op de NAVO. ,,Eerst de NAVO, dan de EU, dat is de volgorde'', aldus Kamp.

Juist Londen en Parijs beseffen nu dat het tijd is om actie te ondernemen. De technologische voorsprong van de VS blijft groeien. ,,De Amerikanen nemen zeventig procent van de defensieresearch in de wereld voor hun rekening'', zegt Eyal. ,,Europa wordt zo technologisch naar de achterhoede geduwd. Bij belangrijke militaire zaken worden de beslissingen elders genomen. Dat los je alleen op door meer aan defensie uit te geven. Vooral de Britten en de Fransen begrijpen dat.''

    • Floris van Straaten