Septembergedachten

De aartsbisschop van Canterbury, Rowan Williams, heeft ter gelegenheid van de herdenkingen op 11 september de christenen opgeroepen meer respect te betonen jegens andere godsdiensten. ,,Als de christen, de moslim of de jood zijn naaste met een ander geloof de wegen van de wereld ziet volgen in plaats van de vreedzame weg van God, moet hij zijn naaste wijzen op de aard van die ene God op wie wij ons richten.'' Ook kardinaal Simonis heeft 11 september aangegrepen voor een waarschuwing tegen religieuze onverdraagzaamheid.

Het zijn wijze woorden van de kerkleiders. Alleen niet op het juiste moment gesproken, lijkt mij. Tolerantie is altijd een opgave en het is een misvatting dat onbegrip tussen aanhangers van de diverse wereldgodsdiensten in verband staat met de aanslagen die de aartsbisschop en de kardinaal herdachten. Of meer in het algemeen: dat de religieuze dwalingen van christenen of gebrek aan verdraagzaamheid jegens moslims een oorzaak zijn van het terrorisme. Omgekeerd lijkt het me een even grote dwaling de terroristen die het ware geloof voor zich opeisen te identificeren met de islam als zodanig. Dat is nou net wat Bin Laden, maar ook de Iraanse ayatollahs en figuren als Al-Sadr in Irak, entameren.

President Bush heeft die fout in elk geval niet gemaakt, hij heeft juist bondgenoten gezocht in de islamitische wereld en onder moslims in eigen land: hij snelde na de terreuraanval linea recta ter moskee om elke gedachte aan een godsdienstoorlog uit te bannen.

Kritiek op de islam en debat met de aanhangers ervan is nodig, zeker als dat geloof wordt gebruikt ter legitimatie van vrouwenonderdrukking of afwijzing van de scheiding tussen religie en staat (dit valt trouwens ook Balkenende aan te rekenen als hij `belooft' dat Nederland altijd een christelijk land zal blijven). Maar iets anders is het, als tegenstanders van de multiculturele samenleving, die overigens nooit een definitie van multiculturalisme geven, overhaast generaliserend de honderden miljoenen moslims in de wereld afschilderen als potentiële kindermoordenaars of in Nederland een vijfde colonne menen te ontwaren. Dit getuigt van een zeldzaam gebrek aan rechtvaardigheidsgevoel en van een onverantwoordelijke, om niet te zeggen gevaarlijke houding. Het is exorcisme in plaats van politiek.

Laten we het toch over één ding eens zijn: de moord op honderden schoolkinderen in Beslan was niet alleen een misdaad tegen de menselijkheid, maar ook een misdaad tegen de islam, als de daders zich op de islam zouden hebben beroepen. Er is geen voorbeeld uit de geschiedenis van de islam waarbij willens en wetens kinderen tot doelwit van moordlust werden gemaakt. Ik ben niet godsdienstig, maar erken wel dat er geen enkele godsdienst bestaat die de totale gewetenloosheid predikt, integendeel: alle godsdiensten spreken de gelovigen op hun geweten aan.

Waar komt toch die neiging vandaan om de schuld aan of de verantwoordelijkheid voor het terrorisme ergens anders dan bij de terroristen te leggen? Bij hen die de weg van de wereld volgen, bij hen die de weg van de profeet volgen, bij de onverdraagzaamheid van christenen, bij de rigiditeit van de islam, bij het multiculturalisme, bij Washington, bij Moskou, bij het Israëlisch-Palestijnse conflict, bij de oliemaatschappijen, bij het imperialisme, bij het nationalisme, bij... vul maar aan.

Een smaak van as in mijn mond heb ik gekregen van vele harteloze analyses na de schande van Beslan. Vanzelfsprekend is het nodig de smerige oorlog in Tsjetsjenië haarscherp te ontleden, evenals de chaos en corruptie in het Russische staatsapparaat of wat daarvoor door gaat. Maar het gaat te ver van Poetin te vragen onderhandelingen te beginnen op het moment dat de schoolkinderen en hun ouders nog niet eens begraven zijn. Op hetzelfde vlak ligt de redenering dat de verdrijving van het bewind van Saddam Hoessein het terrorisme heeft aangewakkerd.

Niemand heeft het recht terroristen rationele motieven toe te dichten of hen zelfs als desperate strijders tegen enigerlei vorm van onrecht te beschouwen. Ik gruw van de theorie van de `asymmetrische oorlog', die de oorzaak van het terrorisme zoekt bij de machteloosheid van de daders tegenover zwaarbewapende mogendheden. Terreur zou hun enige wapen, hun enige mogelijkheid zijn. Een walgelijke redenering. Heeft Mandela ooit een school met kinderen laten gijzelen? Heeft Martin Luther King zijn toevlucht tot aanslagen genomen? Was de situatie van Gandhi soms niet `asymetrisch'? Dergelijke vragen stelde commentator David Aaronovitch in The Observer. Hij veegt de vloer aan met analisten die beweren dat de crisis (in Irak, in Noord-Ossetië) het gevolg is van de oorlog tegen het terrorisme zelf. ,,Het probleem hiermee is eenvoudig dat de oorlog met de terreur is verklaard dóór de terreur (...) Het idee dat, als we maar hadden onderhandeld met de Talibaan, Saddam met rust hadden gelaten, wat meer druk op Sharon hadden uitgeoefend, nu kinderen in Noord-Ossetië veilig zouden zijn geweest, is wishful thinking.''

Islamitische terroristen hebben twee Franse journalisten ontvoerd en vervolgens geëist dat Frankrijk het verbod op het dragen van hoofddoekjes en andere religieuze symbolen in scholen terstond zou opheffen. Noch de islam, noch de Franse moslims, noch het hoofddoekverbod hebben met deze misdaad ook maar iets uitstaande. En over wishful thinking gesproken: wat te denken van de Franse regeringswoordvoerder die zei de ontvoering niet te begrijpen aangezien Frankrijk geen troepen heeft in Irak? Zijn de gruwelmoorden op Turkse en Nepalese burgers in Irak te begrijpen? Die landen hebben ook geen troepen in Irak. Twee Italiaanse hulpverleensters zijn gegijzeld, maar Italië heeft wel troepen in Irak, dus die misdaad is volgens de Franse regering wél begrijpelijk. Journalisten uit, pakweg, Nederland zijn wat Frankrijk betreft dus bij voorbaat vogelvrij, althans legitieme doelwitten.

Begrip voor of onderhandelen met terroristen is moreel verwerpelijk en bovendien uit het oogpunt van realpolitik contraproductief. Even verwerpelijk in mijn ogen als het toespreken van moslims in Nederland en elders alsof zij gevaarlijke bacillendragers zijn die de ziekte van het terrorisme onder de leden hebben. Even kortzichtig als het verwarren van de bestrijding van terrorisme met de vernietiging van de multiculturele samenleving en de afbraak van de rechtsstaat.