`Privacy wordt in hoog tempo afgebroken'

De ministers Donner en Remkes willen de wet verruimen om terrorisme te bestrijden. `Het lijkt erop alsof de macht straks de burger controleert.'

Een fictief voorbeeld: islamitische man, lid van een schietclub, bezoekt regelmatig een moskee die bekend staat als orthodox en conservatief. Belt frequent met `vrienden' in Madrid, laat in een e-mail het woord jihad vallen. Is deze man een terrorist? Hoeft niet, maar het kán wel. In elk geval zijn al deze gegevens binnenkort voldoende aanleiding voor politie en justitie om deze man eens wat beter te volgen.

De ministers Donner (Justitie) en Remkes (Binnenlandse Zaken) hebben, zoals ze vrijdag aankondigden, een pakket maatregelen opgesteld dat leidt tot een toepassing van het strafrecht ,,die eerder lijkt op een oorlogssituatie of een andere uitzonderingstoestand''. Het is de oorlog tegen het terrorisme. Want, zei Remkes, de dreiging is onverminderd groot.

Er hoeft als het aan de ministers ligt, zoals het normaal is in het strafrecht, geen enkele concrete verdenking van strafbare feiten te zijn. Alleen het vermoeden dat hij zich wel eens bezig zou kunnen houden met terroristische activiteiten, legitimeert dat politie hem `hinderlijk mag volgen', hem mag observeren, zijn telefoon mag aftappen. En als hij echt verdacht wordt van terroristische activiteiten dan hoeft het openbaar ministerie niet meer binnen de wettelijk vastgestelde 106 dagen alle processtukken aan zijn advocaat te overhandigen.

Dit raakt het hart van de samenleving, zegt woordvoerder Gert Onne van de Klashorst van het College Bescherming Persoonsgegevens. ,,En we moeten ons afvragen wat voor samenleving we willen. Nu hebben we een maatschappij waarin we de macht kunnen controleren. Het lijkt erop alsof de macht straks de burger controleert. Waar hebben we dat eerder gezien? Singapore, China, Oost-Duitsland. Toen de muur viel, wist iedereen precies hoe het zat.''

Een overheid die zo op gedrag controleert, maakt de burger passief, stelt Van de Klashorst. De burger zal zich beperken in wat hij onderneemt, hij wordt een onderdaan. En de Stasi-archieven waarin alles van iedereen werd opgeslagen, daar werd schande van gesproken. ,,Niet dat ik onze overheid wil vergelijken met de Stasi. Maar in laatste instantie gaat het erom wat voor overheid je wil. Balkenende noemt respect een belangrijke Europese waarde. Een overheid die de burger volgt, lijkt me van weinig respect getuigen.''

Toch zien betrokkenen wel degelijk het dilemma waar de ministers mee te maken hebben. Docent strafrecht Coen Mulder van de Universiteit van Amsterdam vindt het begrijpelijk dat de minister een soort terreurrecht in het leven heeft geroepen. ,,Het grootste probleem dat Donner heeft is dat het strafrecht niet werkt bij het bestrijden van terrorisme.'' Het principe van strafrecht is volgens hem dat het achteraf werkt, met een afschrikwekkende werking. ,,Het is een reactie op iets dat gebeurd. Terrorisme moet je voorkomen, achteraf reageren heeft geen zin. En het strafrecht schrikt daarbij niet af, want die lieden wacht een geweldige beloning in de hemel.''

En juist omdat het strafrecht haar beperkingen kent hebben de twee ministers de nieuwe maatregelen in het leven geroepen. Zo is een wet in de maak die het mogelijk maakt om vertrouwelijke informatie van inlichtingendienst AIVD als bewijsmateriaal in een strafzaak te gebruiken. Maar met de vrijdag aangekondigde maatregelen kunnen Justitie, politie en AIVD al voor het tot een strafzaak komt, gebruik maken van vergaande bevoegdheden.

Maar een ding ontbreekt volgens Coen Mulder in de huidige discussie over terrorismebestrijding en de nieuwe wetgeving. Welke burgerlijke vrijheden willen we nog overhouden en waarom zijn al deze maatregelen nodig? ,,De privacy van burgers wordt op dit moment in een heel hoog tempo afgebroken. Nederland staat al aan top als het gaat om het afluisteren van telefoons.'' Het argument dat je niet moet zeuren, als je toch niets te verbergen hebt, is volgens hem primitief. ,,Er zijn gewoon legale dingen die je liever privé houdt.'' Bovendien gaat er nogal eens iets mis in de informatie-uitwisseling tussen verschillende diensten. Zo zat een kennis van hem onlangs op het vliegveld van Praag vast omdat zijn creditcard geblokkeerd was. Hij bleek later op een lijst van terroristen te staan. Zijn naam was per ongeluk verwisseld met een ander.

Hij heeft het idee dat Donner zich laat intimideren door de Verenigde Staten. ,,Want waarom zijn deze maatregelen nodig? Wat leveren ze op? Dat weten we niet en legt de overheid ook niet uit.'' Daarnaast komen de meeste maatregelen terecht op het bordje van de burger, terwijl bedrijven veel zachter aangepakt worden. Volgens Mulder is het duidelijk dat terroristen ongelimiteerd geld ter beschikking hebben en dat daar banken aan te pas komen. ,,Maar bedrijven en banken worden aanzienlijk zachter aangepakt. Ze hebben een onderhandelingspositie.''

Volgens Jeroen Brouwer, deken van de Orde van Advocaten, staat Donner voor een ,,duivels dilemma'' in het zoeken van een balans tussen de rechtshandhaving en de rechtsbescherming. ,,Maar ik heb het gevoel dat op dit moment een onbalans dreigt.'' Vooral het feit dat als het aan de ministers ligt personen sneller als verdachte kunnen worden aangemerkt, zonder concrete verdenking, vindt hij bedenkelijk. Ook hoeven bij strafrechtelijke vervolging de processtukken niet meer binnen 106 dagen bij de verdediging in het bezit zijn. ,,Daarmee tast je toch de rol van de advocaat als belangenbehartiger van verdachten aan.''