Moskou's macht

De president van Rusland, Vladimir Poetin, pakt niet zozeer het `veiligheidssysteem' van zijn land aan, zoals hij na de gijzeling in Beslan aankondigde, als wel de machtsstructuur en het Russische kiesstelsel. Hij neemt zijn toevlucht tot een beproefd maar omstreden recept in tijden van politieke en maatschappelijke onrust. Hij schaft de lokale democratie af en trekt de macht naar het centrum van de staat – naar hemzelf. Zoals de gijzeling in Beslan een nieuw en macaber ijkpunt was in het Russische terrorisme, zo markeert Poetins antwoord erop een belangrijk moment in de turbulente geschiedenis van Rusland. Zijn hervorming van de macht onthult de vertrouwde contouren van een totalitaire staat. Als de president zijn zin krijgt – en er is weinig reden om daaraan te twijfelen – wordt het federale stelstel van zijn voorganger Boris Jeltsin ontmanteld. Veel minder zelfstandigheid voor de regio's, een verticale in plaats van een horizontale machtslijn en verregaande centralisatie – dat zijn de sleutelwoorden van zijn plannen. Moskou wordt weer ouderwets de kern waar alles om draait.

Het verleden heeft aangetoond dat het zo niet werkt. In zo'n groot land met zoveel verschillende volkeren en streken zijn de risico's van centralisatie van het landsbestuur aanzienlijk. Poetins argument dat het federalisme van zijn voorganger alleen maar heeft geleid tot chaos, anarchie en desintegratie, gaat voorbij aan de essentie: zijn er garanties dat Moskou het beter kan? Natuurlijk niet, en Poetin weet dat ook. Zijn maatregelen, ook die met een nieuw kiesstelsel, zijn demagogisch en gericht op kortetermijneffecten. Hij neemt alles op eigen schouders, toont daarmee zijn kracht – wat aanspreekt in een cultuur die de sterke man niet schuwt – maar negeert de gevaren van deze operatie. Met wie wil Poetin dit gaan uitvoeren? In zijn schaduw is weinig plaats voor opbloeiende talenten. Hij heeft zich in Moskou omringd met goeddeels incompetente jaknikkers, die naast het bestrijden van de corruptie en de terreur nu ook nog de regio's moeten gaan besturen. Meer macht aan de staat zonder de veiligheidsproblemen in regio aan te pakken, legt de loper uit voor nieuwe moeilijkheden: bureaucratisering, groeiend ongenoegen, afscheidingen en uiteindelijk meer geweld.

Onder het mom van bestrijding van het internationale terrorisme neemt niet alleen de president van Rusland ondemocratische maatregelen. In de Verenigde Staten en ook in Europa zijn trends waarneembaar die onrust baren. Het middel mag niet erger worden dan de kwaal, die op zichzelf al erg genoeg is. Poetin moet de terreur in de Kaukasus bestrijden – en niet de democratie in Rusland. Voorlopig zijn er geen bewijzen dat `internationale' terroristen achter de gijzeling in Beslan zitten. Wel heeft de strijd in Tsjetsjenië grote aantrekkingskracht op moslimextremisten elders in de wereld die van dit separatistische conflict een heilige oorlog willen maken. Poetin erkent voor het eerst dat de Kaukasus een sociaal-economische woestenij is, een voedingsbodem voor allerlei vormen van onlust. Dit gebied met zijn grote politieke, economische en strategische betekenis verdient zeker een eigen aanpak. De Kaukasus is de ontbrekende schakel in een explosieve keten: Afghanistan, Iran, Irak. Maar een doordacht Kaukasisch beleid vanuit Moskou is wel iets anders dan de sloop van Ruslands prille democratie.