Koolhaas wil dat Europa trots op zichzelf wordt

Architect Rem Koolhaas wil dat de Europese Unie zich beter verkoopt. ,,De EU presenteert zich slecht en Amerika buit dat keihard uit.''

Robert Schuman staat op de nominatie om heilig te worden verklaard door het Vaticaan vanwege zijn verdiensten voor de Europese eenwording. China en India ruilen plotseling hun omvangrijke dollar-reserves in voor euro's. En Joschka Fischer, de Duitse minister van Buitenlandse Zaken, krijgt samen met VN-chef Kofi Annan in 2006 de Nobelprijs voor de Vrede voor zijn uiterst succesvolle vredesinitiatief in het Soedanese Darfur.

Het hoort allemaal bij de optimistische toekomstdroom die de Nederlandse architect Rem Koolhaas en zijn medewerker Reinier de Graaf van denktank AMO ontvouwen in hun gisteren geopende tentoonstelling `The image of Europe'. Kern van de tentoonstelling is dat Europa wel eens wat trotser mag zijn op zijn prestaties en presentie in de wereld (grotere bevolking en economie dan de VS, brenger van vrede, tolerantie en welvaart). En dat mag ook in wat zelfbewustere symboliek tot uitdrukking komen.

,,De Brusselse gebouwen ogen anoniem, en dan druk ik me nog vleiend uit. De vlaggen hangen tijdens EU-bijeenkomsten als dode vissen aan de muur. Veel andere symboliek is ingetogen en in zichzelf gekeerd'', zei Koolhaas gisteravond tijdens een symposium met onder anderen Europese Commissievoorzitter Romano Prodi. Staatssecretaris (Europese Zaken) Atzo Nicolaï die de tentoonstelling had geopend en eveneens aanwezig was, beaamde: ,,Europa vindt het moeilijk om trots op zichzelf te zijn. Tegelijkertijd duikt het weg voor kritiek. Het zou precies het tegenovergestelde moeten doen.''

Koolhaas had Europa een paar jaar geleden ontdekt. In 2001 was hij op uitnodiging van het toenmalig Belgisch voorzitterschap komen praten over de vraag hoe Brussel als hoofdstad van Europa (zoals de stad sinds het Verdrag van Nice officieel heet) meer allure kon krijgen. Gisteren sprak de architect met een soort `born-again spirit' over de Europese Unie. Zo was hij gefascineerd geraakt door het `acquis communautaire', de 80.000 pagina's wet- en regelgeving, waarvoor oude en nieuwe lidstaten zich bloed, zweet en tranen getroosten om eraan te voldoen. ,,Het is heel precies, ambachtswerk, eigenlijk monnikenwerk. Het drukt de procesmatige en legalistische manier van werken uit die de EU voor mij zo bijzonder maakt'', zei hij. Koolhaas heeft daarom alle 80.000 pagina's laten uitprinten, en ze allemaal op een donkere rechthoekige steen in de tentoonstelling laten leggen.

Maar daarmee begint precies ook het probleem van Europa, gaf Koolhaas meteen toe. Van 80.000 regels gaat nauwelijks een wervende boodschap uit. ,,Het is heel lastig hun complexiteit in een wereld van soundbites en eendimensionale beelden goed tot hun recht te laten komen. Amerika slaagt daar veel beter in en buit de representatieve zwakte van Europa in de wereld keihard uit.'' Ter onderstreping van het contrast liet Koolhaas tijdens een computerpresentatie het bekende beeld van George Bush op een oorlogsschip zien met boven hem de banier `Mission Accomplished' (het officiële einde van de oorlog in Irak). Vervolgens toonde hij een gezelschap moeilijk kijkende Europese bestuurders tijdens een bijeenkomst die, blijkens een doek dat boven hen hing, de titel `A Mission never ending' had meegekregen.

Drie buitenstaanders uit China, India en Australië, die gisteren voor het symposium waren uitgenodigd, zagen Europa dan ook voorlopig niet die zelfbewuste uitstraling op het wereldtoneel krijgen die Koolhaas graag zou willen. ,,Bij ons in China snappen ze maar weinig van de EU en verwarren ze haar constant met de NAVO'', zei de Chinese Europa-kenner Yan Xuetong. Zolang Europa zich niet als zelfbewuste defensiemacht met een gemeenschappelijke buitenlandse politiek presenteert, zal het altijd schipperen blijven. En Gareth Evans uit Australië zei: ,,Wat me opvalt is dat Europeanen er erg goed in slagen gezamenlijk op te trekken als voor een van hen een vooraanstaande post in een internationale organisatie moet worden veroverd. Het zou prachtig zijn als de EU diezelfde eenheid kon opbrengen om bijvoorbeeld het Israëlisch-Palestijnse conflict tot een goed einde te brengen.''