Controle Moskou is nog geen beter bestuur

President Poetin wil meer controle over Ruslands 89 regio's. Of dat bijdraagt aan een beter en efficiënter bestuur, zoals hij hoopt, is zeer de vraag.

Cynici, in Moskou en daarbuiten, zeggen dat president Poetin dankzij het drama van Beslan de kroon op zijn werk zet: de door zijn voorganger Boris Jeltsin ingevoerde horizontale machtsstructuur wordt omgezet in de verticale machtsstructuur die Poetin al sinds zijn aantreden in 1999 voor ogen stond.

Jeltsin gaf in 1993 de 89 regio's van de Russische federatie ,,zoveel autonomie als ze op konden'', zoals hij het genereus formuleerde. Ze kregen maximale zelfstandigheid, zoveel als ze wensten. Voor regio's met veel bodemschatten was dat in elk geval economisch een zegen. Voor de armere regio's was het een ramp, omdat de economische steun vanuit het centrum, Moskou, verminderde of uitbleef. Ook politiek groeiden de regio's uit elkaar, omdat sommige nu eenmaal meer `op konden' dan andere. Tatarstan bijvoorbeeld heeft zijn relaties met het centrum in een speciaal verdrag geregeld. Nu moeten de Tataren hun de facto onafhankelijkheid inleveren en mogen ze zelfs hun eigen populaire president, Mintimer Sjajmiev, niet meer kiezen. Het gezicht van Joeri Loezjkov, de eigengereide burgemeester van Moskou, stond gisteren ook niet erg zonnig toen hij naar de voorstellen van Poetin luisterde. Sjajmiev en Loezjkov moeten maar afwachten of ze straks nog wel door Poetin worden genomineerd om weer leider van hun regio te worden – het zal hun opstelling jegens de bovenbaas in het Kremlin principieel veranderen.

Al sinds 1999 heeft Poetin geprobeerd Jeltsins beleid om te draaien. De gouverneurs van de regio's werden uit de Federatieraad gezet, de Russische `Eerste Kamer'. Regionale wetten die strijdig waren met federale werden afgeschaft. De begrotingen van gouverneurs werden ingeperkt, net als hun bevoegdheden. Uiteindelijk benoemde Poetin zeven regionale vertegenwoordigers, die de supervisie kregen over de gouverneurs. De nieuwe voorstellen maken in de ogen van veel critici de gouverneurs tot marionetten, uitvoerders van Poetins beleid.

Voor Poetin leidt de maximale zelfstandigheid van de regio's alleen maar tot anarchie en corruptie en leidt de verticale structuur tot efficiënter bestuur. Het doel van de terroristen, zei hij gisteren, is de desintegratie van Rusland. Centralisatie, een steviger greep van Moskou op de regio's, is volgens hem de enige methode om die desintegratie te voorkomen.

Nog afgezien van de inperking van de directe democratie en de regionale zelfbeschikking die Poetin nastreeft is het de vraag of het nieuwe systeem tot een beter openbaar bestuur zal leiden. Kunnen anonieme bureaucraten in Moskou uitmaken wat goed is voor de bewoners van de verre regio`s? In het verleden – communistisch of tsaristisch – konden ze dat in elk geval niet. Dat was nu juist de les die Jeltsin uit het verleden trok. Door Poetin benoemde gouverneurs zijn niet per se beter en efficiënter dan gekozen gouverneurs – en dat ze in vergelijking met gekozen gouverneurs verder van de lokale bevolking af staan, minder oog hebben voor lokale problemen en meer naar Moskou luisteren is zonneklaar. Daarbij komt dat de verticale machtsstructuur, nog meer dan de horizontale, corruptie, autoritair optreden en een verdere bureaucratisering van het openbaar bestuur in de hand werkt. De kans is groot dat de centralisering van de federatie meer problemen oplevert dan oplost, en bestaande problemen eerder verdiept dan verkleint.

Ook het nieuwe kiesstelsel dat Poetin voorstelt maakt de democratie in Rusland aanzienlijk schraler dan ze nu is. Poetin wil voortaan alle 450 Doemaleden via partijlijsten laten kiezen. Nu wordt de helft van het parlement met het systeem van de proportionele vertegenwoordiging gekozen, en de andere helft direct, met het districtenstelsel. In Poetins nieuwe systeem maken de kleine partijen geen kans meer omdat ze de kiesdrempel niet halen, en verdwijnen ook de onafhankelijke Doemaleden (nu honderd in getal) van het toneel. Dat is niet alleen een inperking van de democratie – de Izvestija sprak vandaag van Poetins `September Revolutie', analoog aan de Oktober Revolutie van 1917 –, het is ook een liquidering van de stem van de regio's op federaal niveau: veel onafhankelijken zijn regionale politici die de problemen van hun regio in de Doema aan de orde stellen. Als zij het niet doen, wie doet het dan?

,,Deze hervormingen zijn een geweldige stap achteruit'', zo citeert vandaag The Financial Times Robert Orttung, een specialist op het gebied van Ruslands regio`s, ,,In een land met de afmetingen van Rusland heb je een federaal systeem nodig dat wordt gerund door lokale mensen en omgaat met lokale belangen. Je kunt Rusland niet vanuit Moskou runnen.''

    • Peter Michielsen