VVD maakt zich op voor machtsstrijd

De VVD kwam afgelopen zaterdag bijeen tijdens een inspraakdag voor het nieuwe beginselprogramma. Het is de bedoeling dat zowel linkse als rechtse liberalen zich daarbij thuisvoelen.

De bijeenkomst was gedacht als een inspraakdag van de leden van de VVD met het oog op de opstelling van een nieuw beginselprogramma, een Liberaal Manifest, voor de partij. Maar na een eerste uurtje beleefdheden – eerst plenair en daarna in werkgroepen – over de toekomst van het liberalisme (,,niet links, niet rechts, maar liberaal'') kwam dan toch de zaak aan de orde die menigeen op de lippen brandde: het vertrek van Kamerlid Geert Wilders, en het voor veel VVD'ers weinig aantrekkelijke denkbeeld, dat deze ter rechterzijde van de VVD leiding gaat geven aan een nieuwe politieke groepering.

,,Die ruimte moeten we niet bieden'', sprak over dit schrikbeeld het Tweede-Kamerlid Willebrord van Beek met grote fermheid tijdens de bijeenkomst van de werkgroep `partij'. Van Beek, die zich eerder eigenlijk niet als een vooraanstaand ideoloog had leren kennen, nam de gelegenheid te baat voor een frontale aanval op de ideologische oriëntatie van fractievoorzitter Jozias van Aartsen.

Die gelooft, zoals bekend, niet zo erg dat er rechts van de VVD ,,een gat'' van betekenis bestaat, dat de partij zou moeten opvullen. Wel bepleit hij daarentegen een samengaan met D66. ,,Het is absurd dat we het zelfs nog maar hebben over D66'', zei Van Beek.

Dat was wel even schrikken voor andere aanwezige VVD-parlementariërs, waaronder de plaatsvervangend fractievoorzitter Bibi de Vries, die net had uitgelegd dat er met de ideologische oriëntatie van de VVD niets aan de hand is: ,,We bezetten het terrein dat we altijd al hebben bezet''. Maar ja, zei een ouder partijlid daarop: de links-rechtsdiscussie is in de VVD ook al van alle tijden.

Als er VVD'ers zijn die de vertrokken Geert Wilders een goede vent vinden, dan hielden deze zich zaterdag in Ede gedeist, of ze waren niet gekomen. Niemand weersprak de door De Vries in de werkgroep `partij' en verder vooral in de wandelgangen geventileerde opvatting van de fractieleiding, dat Wilders het er expres op heeft laten aankomen en al langer de opzet had, er met de VVD de brui aan te geven. Ook Van Beek had voor de vertrokken fractiegenoot overigens geen goed woord over: ,,Als je in hetzelfde team speelt, moet je natuurlijk wel hetzelfde shirtje dragen''.

Dat er een nieuw Liberaal Manifest moet komen – voor het eerst sinds de jaren zeventig – is een idee van fractievoorzitter Van Aartsen, die zich – naar verluidt ook enigszins tot zijn eigen verbazing – nu plotseling gebombardeerd ziet tot een liberale leider die de VVD naar links wil trekken. Met name een gespierde analyse van deze strekking in het weekblad Elsevier over de `VVD na het vertrek van Wilders', bleek onder VVD'ers nogal indruk te hebben gemaakt.

Het moet gezegd, dat in de commissie die het Liberaal Manifest voorbereidt ook niet bepaald de rechterflank van de partij heeft plaatsgenomen. Geert Dales (afkomstig uit de `linkse' afdeling Amsterdam), Arthur Docters van Leeuwen (afkomstig uit D66) en de Groningse politicoloog Frank Ankersmit. Maar het zal een document worden waarin ,,alle liberalen'' zich kunnen herkennen, bezwoer Dales.

Bovendien mogen alle VVD'ers amendementen indienen, voordat het manifest volgend jaar op een partijcongres wordt vastgesteld. Dales: ,,Het zal niet meevallen om met een stuk te komen waarvan niet onmiddellijk zal worden gezegd dat het links of rechts is uitgevallen. We gaan dat toch proberen''.

Zo werd wat bedoeld was als een frank en vrije discussie over liberale waarden in Ede, onder druk van de actualiteit een omfloerste discussie over de toekomst van de VVD in politieke-, en zelfs in personele zin. Want fractieleider Van Aartsen en vice-premier Zalm (verhinderd in Ede) mogen dan om het hardst verzekeren dat er tussen hen geen strijd om het leiderschap bestaat – dat iemand als Wilders er in slaagt de VVD zozeer in verlegenheid kan brengen geeft al aan dat daarmee nog weinig is gezegd over het toekomstig leiderschap in de partij.

De vraag is dan vooral wie bij de volgende Kamerverkiezingen (naar zich nu laat aanzien in 2007) lijsttrekker wordt, want die mag zich naar VVD-gebruik eenduidig politiek aanvoerder noemen. Van Aartsen, vorig jaar nog verkozen tot `politicus van het jaar', moet nu plotseling aanzien hoe menige VVD'er in hem een `linkse rakker' ziet – hij hield zich in Ede overigens buiten de discussies.

Zalm zwijgt in alle talen over de kwestie-Wilders: tenslotte betrof het hier een zaakje `fractiediscipline' waarvoor bij uitstek Van Aartsen verantwoordelijk is. Wel heeft Zalm zich, net als andere VVD-bewindslieden, de afgelopen maanden soms stevig geërgerd aan kritische toon die Wilders en ook andere VVD-Kamerleden onder leiding van Van Aartsen soms tegen het kabinet aansloegen. Dat Zalm zich met Van Aartsen zou willen meten in een beginseldiscussie mag uitgesloten worden geacht. Zoiets heeft zijn liefde niet – Zalm is meer een man van de praktijk. Zolang het bij beginselen blijft, is Van Aartsen in het voordeel.

Maar of een van deze beiden lijsttrekker wordt, is geenszins zeker. Ook minister van Defensie Henk Kamp zou er wel oren naar hebben, mocht fractieleider Van Aartsen er niet in slagen in de komende jaren op vanzelfsprekende wijze binnen de VVD gezag op te bouwen. ,,We gaan nog wat beleven in de VVD'', meent een prominent VVD'er in de Edese wandelgang. ,,Het is te hopen dat de heren het een beetje netjes weten te houden''.

    • Raymond van den Boogaard