`We moeten het geloof serieus nemen'

Collegevoorzitter Hein van Oorschot van de Universiteit van Tilburg wil meer aandacht in de wetenschap voor de rol van religie. `We zitten helemaal niet te springen om meer bèta-onderzoek.'

`IK BEN GEEN missionaris, en ook geen prediker.'' Maar Hein van Oorschot, de nieuwe voorzitter van het college van bestuur van de Universiteit van Tilburg, heeft wel een boodschap. Religie moet weer een grotere rol krijgen in de samenleving. En de betekenis ervan zou meer betrokken moeten worden in de wetenschap. Van Oorschot: ``Het zou goed zijn voor Nederland als de secularisering wordt teruggedraaid. Na 1960 hebben we in korte tijd de religie uit het openbare leven verbannen. Ik geloof niet dat je op deze manier afscheid kunt nemen van tweeduizend jaar geschiedenis.''

Opmerkelijke taal voor de hoogste baas van een wetenschappelijke instelling. Als het seculiere denken ergens heeft gezegevierd, dan toch aan de universiteit. Dat geldt ook voor de drie bijzondere universiteiten die Nederland kent: de uit de gereformeerde zuil voortgekomen Vrije Universiteit in Amsterdam en de van oorsprong katholieke universiteiten van Nijmegen en Tilburg. Hun wetenschapsbeoefening verschilt niet wezenlijk van die van de rijksuniversiteiten.

Essentieel acht men de etiketten niet meer. Sinds vorige week gaat de Katholieke Universiteit Nijmegen – met instemming van kardinaal Simonis – door het leven als de Radboud Universiteit Nijmegen. Tilburg ging hierin voor: in 2002 werd de Katholieke Universiteit Brabant omgedoopt in Universiteit van Tilburg. De signatuur is alleen zichtbaar in de ondertitel: `Geïnspireerd vanuit de katholieke traditie'. Maar dat zijn de kleine lettertjes op het briefpapier.

Dus kwam het als een verrassing dat Van Oorschot in zijn rede bij de opening van het academisch jaar, afgelopen maandag, een warm pleidooi hield voor meer aandacht voor de rol van religie. Enkele citaten: `Religie in de Westerse wereld zal in de periode die voor ons ligt aan importantie en impact winnen. En dat is dus ook nodig.' En: `Zo is ook het ontkennen van geloof als drijvende kracht uiterst improductief. In de komende decennia zullen wetenschappers, die vanuit die ontkennende houding werken, steeds minder relevant worden.'

Van Oorschot, actief binnen D66 en van huis uit katholiek, verwierf landelijke bekendheid als burgemeester van Delft. Hij begeleidde de uitvaarten van prins Claus en prinses Juliana, en voltrok eind april het huwelijk van Johan Friso en Mabel Wisse Smit. Een week later volgde hij Yvonne van Rooy op als collegevoorzitter in Tilburg, waar hij in een eerder leven al gemeentesecretaris was. Na een carrière in het openbaar bestuur maakt Van Oorschot, dankzij zijn rede, een opvallende entree in de academische wereld.

Waarom kunnen we het ons niet permitteren om religie te negeren?

``De nieuwkomers in onze samenleving, overwegend moslims, zijn veel religieuzer dan de autochtonen. Onze afstand van religie en soms zelfs minachting voor hun religie leidt tot radicalisering, ze nemen afstand. Onze geseculariseerde en geïndividualiseerde levensstijl wekt weerzin. Veel internationale spanningen worden door die westerse houding gevoed. Door te ontkennen dat religie voor anderen wel essentieel is, versterken we de conflicten en missen we de kans om bruggen te slaan. Religie moet weer een plek krijgen in ons openbare leven. Via de religie kunnen we allochtone ouders bereiken, en via hen hun kinderen.''

Is het een strategie om de multiculturele samenleving te redden, of moeten we ook onszelf redden?

``Ik constateer een groeiend onbehagen over uitwassen van onze samenleving, ook in het westen zelf. Denk aan commercialisering, agressie in het verkeer, belediging van ambtsdragers, maar ook het groeiende aantal echtscheidingen, opdringerige pornografie, alcoholmisbruik. Islam en christendom vinden elkaar in afkeer van deze zaken. Niet alleen de islam dwingt ons om kritisch naar onszelf te kijken, ook onze eigen cultuur doet dat.''

Job Cohen, burgemeester van Amsterdam, pleitte in zijn nieuwjaarstoespraak van 2002 voor inburgering via religie en voor religie als `maatschappelijk bindmiddel'. Hij werd weggehoond.

``De eerste keer dat hij dat zei nog wel, maar inmiddels niet meer. Ik sluit me volledig aan bij zijn Willem van Oranjelezing, die hij op 1 juni dit jaar in Delft heeft uitgesproken. Zijn critici zijn van linkse huize, die hebben een probleem: enerzijds omarmen ze de multiculturele samenleving, anderzijds houden ze te weinig rekening met religie. Dat botst.''

Uw verhaal doet ook denken aan de normen en waarden van premier Balkenende.

``Helaas, dat is het risico van dit verhaal. Hij heeft de behoefte om een missie uit te dragen vanuit een persoonlijke inspiratie, dat heb ik niet. Wat we gemeen hebben is dat we blij zijn met onze vrijheid, maar dat we ons afvragen of de samenleving daardoor geen schade oploopt. Blijft het weefsel van de samenleving wel intact?''

Welke gevolgen heeft deze visie voor de wetenschapsbeoefening aan de Universiteit van Tilburg?

``Ik kan en wil onze wetenschappers natuurlijk niets opleggen, ze maken hun eigen keuzes. Wel zou ik graag zien dat het kijken naar de mogelijke impact van religie op de samenleving verder gestimuleerd wordt bij ons alfa- en gamma-onderzoek. Als we dat niet doen, laten we een groot deel van de werkelijkheid liggen. Wat ik vooral hoop, is dat onze opdrachtgevers er meer naar gaan vragen. We doen veel contractonderzoek naar maatschappelijke kwesties, daar is het relevant.''

Hoe ziet die aandacht voor levensbeschouwing er in de praktijk uit?

``Het onderzoeksproject Netspar, opgezet door econoom Lans Bovenberg, houdt zich bezig met vergrijzing, levensloop, pensioenen. Het begrip solidariteit speelt in zijn opzet een cruciale rol. Dat is niet vanzelfsprekend, elders draait het bij pensioenonderzoek vaak om platte rekensommen. Een ander voorbeeld is ons onderzoek naar de vermeende discrepantie tussen islam en moderniteit, onze Diesrede in november gaat daar over. Denk ook aan de verschillende instituten binnen de universiteit die zich bezighouden met wetenschap en levensbeschouwing. In zulke denktanks wordt bijvoorbeeld nagedacht over nieuwe, humane vormen van kapitalisme. Kenmerkend is steeds de multidisciplinaire benadering, met expliciete aandacht voor ethische en sociale dilemma's.''

Tilburg heeft geen bèta-faculteit, daar zou deze benadering ook weinig vruchtbaar zijn.

``De benadering leent zich denk ik niet voor natuurwetenschappen, met uitzondering van ethische vragen in de biomedische hoek. Overigens zou de overheid wat minder geobsedeerd moeten zijn door de vermeende behoefte aan bèta- en techniekstudenten. De grote maatschappelijke vraagstukken van dit moment worden niet opgelost door een ontdekking in de nanotechnologie. We zitten helemaal niet te springen om uitsluitend meer bèta-onderzoek en meer technische innovaties. We moeten ook antwoorden zien te vinden op mondiale vragen over vergrijzing, voedseldistributie, terrorisme.''

Betreurt u de beslissing van uw voorganger Yvonne van Rooy om de naam van de universiteit te wijzigen?

``Welnee, een terugkeer naar de oude naam is uitgesloten. Door jezelf zo te kleuren met een van de wereldreligies verzwak je als onafhankelijke instelling je eigen positie. Wij zijn en blijven echter een universiteit met een bijzondere signatuur, en dat is ook zichtbaar in de aandacht voor de vraagstukken uit mijn openingsrede.''

Gaat Tilburg zich profileren als `de levensbeschouwelijke universiteit'?``Dat doen we al, of we dat nog meer gaan doen weet ik nog niet, over marketing hebben we nog niet nagedacht. Wel denk ik dat wij, gezien onze traditie, bij uitstek zijn uitgerust om bij de bestudering van maatschappelijke vraagstukken de rol van religie en levensbeschouwing te betrekken. We zijn het gewend, dus we hebben een voorsprong.''

    • Mark Duursma