Raad de naam van het geitje: de jaarmarkttraditie

Overal worden deze weken jaarmarkten en braderieën gehouden, zoals in Hazerswoude. Yaël Vinckx over de `uitgevonden traditie' van de jaarmarkt in dorpen en steden.

Op het platteland kun je deze dagen terecht voor de jaarmarkt. Tientallen dorpen organiseren een braderie. Al hebben de boeren het soms te druk om hun eigen jaarmarkt te bezoeken – zij halen namelijk net de oogst binnen.

Het mag de pret niet drukken. En pret, die is er. Kaas maken, koekhappen, boegsprietlopen, tractorrace, raad de naam van het geitje. Wie de jaarmarkt bezoekt, ontmoet vooral ouderwetse gezelligheid. Dat geldt ook voor de jaarmarkt van Hazerswoude. ,,Gezellig hè'', zegt bijvoorbeeld de dochter van de kweker tijdens het `oldtimer tractor ringsteken', terwijl ze zwaait naar een vriendin die in een boerenoveral op een rokend machientje voorbijstuitert, haar ogen in volle concentratie op de ring die boven de straat zwabbert. ,,Zo'n traditie moeten we in ere houden.''

Hazerswoude, gelegen in het Groene Hart tussen Leiden en Alphen aan den Rijn, kent twee kernen: Hazerswoude-Rijndijk en Hazerswoude-dorp. In Rijndijk woont de import, met een baan in de stad. `Op het dorp' wonen vooral boeren en kwekers, al krijgt de import er steeds meer voet aan de grond. De dorpelingen staan op zichzelf; vraag je hen naar de goede dingen in Hazerswoude, dan roemen ze de rust en de saamhorigheid. Al laat het rumoer van de randstad hen niet onberoerd. Zo wordt de hogesnelheidslijn momenteel aangelegd door de polder – tot grote ergernis van vele dorpelingen. Maar afgezien daarvan heerst er rust. Of, zoals de jeugd klaagt: op zaterdagavond kun je een kanonskogel afschieten.

Niet tijdens de jaarmarkt. Dan is het dorp vol. ,,Tijdens de jaarmarkt komen oud-Hazerswoudenaren terug naar het dorp, van heinde en verre, uit Canada, Boskoop, Benthuizen'', glundert de gepensioneerde slager Gé van Meurs. Hij is lid van het jaarmarktcomité. Zijn toehoorders kijken verbaasd op. Ja, Canada is ver, maar Boskoop en Benthuizen? Die dorpen liggen op een steenworp afstand.

Het maakt niet uit. Zolang de bezoekers van de jaarmarkt maar pret hebben. Bij het boegsprietlopen bijvoorbeeld, een glad geschaafde paal over een sloot, waar Thijs het opneemt tegen Jantje. Later krijgen de jongetjes wellicht een bijnaam, zoals andere jongens in het dorp. Sommigen hebben hem verdiend, zoals de Beatles, twee boeren-broers met lange haren. Anderen krijgen hem zomaar. Vraag je aan Friemel hoe hij aan zo'n gekke bijnaam komt, dan antwoordt hij: ,,Omdat mijn opa en vader ook Friemel werden genoemd.''

T-SHIRT BOEREN

Waaraan moet een goede jaarmarkt voldoen? De bezoekers moeten veel en verschillende artikelen kunnen kopen, antwoordt Ronald Klaverstijn, hoofdredacteur van het blad Markt en Handel. Helaas ziet hij ,,te veel T-shirt-boeren en aanbieders van telefoonfrontjes om de markt te vullen''. Soms ook ontbreekt het aan voldoende vermaak en vertier. Dan, weten de hoofdredacteur en de handelaren inmiddels, zijn de mensen minder geneigd hun portemonnee te trekken.

Succesvolle jaarmarkten hebben veelal een thema en worden bovendien georganiseerd door een lokaal comité, niet door commerciële organisatoren die de prijzen opdrijven. ,,Hebben de mensen de organisatie zelf in handen, dan is het dorp echt betrokken bij de jaarmarkt'', aldus Klaverstijn.

Een braderie is ook onlosmakelijk verbonden met het begrip traditie. ,,Al dertig jaar hetzelfde'', zegt slager Van Meurs trots. Hij is er vanaf het begin bij, toen hij samen met een collega-slager het speenvarken leverde dat door burgemeester Ten Heuvelhof werd aangesneden. Dat was tenminste een echte burgervader, in een streng zwart pak, de grijze haren achterover gekamd en altijd aanwezig op de jaarmarkt. ,,Later kregen we een burgemeester, die draafde op openingsavond door het dorp en weg was-ie.''

Universitair hoofddocent G. Trienekens van de universiteit van Utrecht noemt het ,,invention of tradition'': het oprakelen van oude gewoontes en doen alsof die zonder onderbreking hebben bestaan. Het past in de huidige tijd, meent hij, waarin nostalgie zo'n grote rol speelt.

Bij het organiseren van een jaarmarkt speelt nostalgie nog een andere rol. ,,De inwoners die teruggrijpen op oude gebruiken, denken iets heel bijzonders in handen te hebben, iets heel unieks te organiseren. Zo zetten ze zich af tegen de massa en tegen de omringende dorpen. Ondertussen lijken alle jaarmarkten op elkaar.'' De braderie in Hazerswoude verschilt nu eenmaal niet zo veel met, pak hem beet, de zomermarkt in Diever waar de mensen kunnen touwtrekken, bierpullen schuiven in een sjoelbak of naar oude ambachten kijken.

KLEFFE GER

Al lijkt er weinig te veranderen op braderieën door het land, de intentie is wel degelijk veranderd, meent Trienekens. ,,Jaarmarkten zijn onstaan vanwege de handel. Handelaren wilden hun producten verkopen, en daaromheen bood men vertier, kermisachtige lol. Tegenwoordig zijn de activiteiten het belangrijkst, en zetten de mensen ook nog een paar kramen neer.''

Tot die activiteiten behoren ook drinken, dansen en eten. Geen jaarmarkt zonder patat en bier. In Hazerswoude konden de mensen vroeger drinken bij café Timmermans en café Sport, beter bekend als café Kleffe Ger omdat uitbaatster Ger te beroerd was om de bar schoon te houden. Ook danste men voor de deur van de dokter, onder de boom, waar alleen tijdens de jaarmarkt alcohol werd geschonken.

Tegenwoordig gaan de inwoners naar de café's Dikke Mug en Egelantier die een podiumwagen voor de deur hebben staan. Op een zo'n wagen treden Bas en Joël op, Idols-deelnemers uit 2003. Onder meer door dergelijke jonge popidolen aan te trekken, proberen de dorpelingen de jaarmarkt een moderner aanzien te geven. Maar dat gaat moeizaam. ,,Vragen we de schiettent een meter op te schuiven, dan hebben we al gedonder in de tent'', moppert een jonge barkeeper. Want ja, de schiettent is van de gebroeders Kabalt en ook zij staan al dertig jaar op de jaarmarkt.

De braderie, je houdt ervan of je haat hem. De zoon van een Hazerswoudse boer, tegenwoordig woonachtig in de stad, gaat al enige jaren niet meer. ,,Er verandert niets: dezelfde kramen, dezelfde gesprekken, dezelfde treurige hoofden. Ik heb daar niets meer te zoeken, ik heb mijn blik op de toekomst gericht. Daarbij koester ik die hekel aan de jaarmarkt ook.''

Maar de jonge barkeeper zegt: ,,De jaarmarkt is van een enorme truttigheid, maar is tegelijk heel gezellig.''

Jaarmarkten: Woerden 18 september, Wagenberg 19 september, Duizel 26 september.

    • Yaël Vinckx