Kjell Magne Bondevik: de verzorgingsstaat is een kernwaarde van Europa

Wat bindt Europa? Nederland is als halfjaarlijkse voorzitter van de Europese Raad van ministers begonnen aan een zoektocht naar Europese waarden. Premier Bondevik van Noorwegen, gast op de waardenconferentie dinsdag in Den Haag, verdedigt tegenover Marc Leijendekker solidariteit en de verzorgingsstaat als essentieel element van de Europese identiteit.

Overal in Europa staat de verzorgingsstaat sterk onder druk. Zelfs premier Balkenende, die het Europese waardendebat entameert, is bezig met een grondige heroriëntatie. Is het dan niet een beetje vreemd om dat model nu op te voeren als een van de Europese kernwaarden?

,,De verzorgingsstaat is een van de karakteristieken van Europa. Onze culturele traditie heeft drie duidelijke pijlers: Athene, dat ons de democratie heeft gegeven; Rome, bakermat van het recht; en Jeruzalem, de basis onder onze religieuze en ethische waarden. Centrale beginselen in al deze drie pijlers zijn de menselijke waardigheid en je naaste lief te hebben. De verzorgingsstaat is een logisch uitvloeisel van die beginselen. Daarbij spreek ik overigens liever van verzorgingssamenleving. Of we onze beginselen in de praktijk weten te brengen, hangt van ons allemaal af, van ons als individuen, en van de vele ontmoetingsplaatsen tussen individu en staat in de civil society. Je mag nooit alleen maar naar de staat kijken.''

Is die verzorgingsstaat een van de elementen die Europa onderscheiden van de VS?,,In zeker zin wel. Natuurlijk is er ook in de Verenigde Staten een vorm van sociale zekerheid. We weten dat de economische omstandigheden voor de meeste Amerikaanse burgers goed zijn. Maar we weten ook dat zij niet dezelfde aandacht geven als wij aan het sociale netwerk voor mensen die niet kunnen overleven in de markteconomie. Dat is een duidelijk verschil: wij hebben in Europa een vangnet voor degenen die verliezen in de markt. Wij doen er veel meer aan om te voorkomen dat mensen worden buitengesloten.''

De nieuwe lidstaten van de Europese Unie in Oost-Europa lijken niet veel te voelen voor een debat over solidariteit of verzorgingsstaat. Daar praten ze liever over vrijheid en liberalisme.,,Ik heb daarover interessante discussies gehad met politici uit Oost-Europa. Omdat ze zo lang onder de onderdrukking van het communisme hebben geleefd en tegen de collectivistische manier van denken hebben gevochten, kan ik goed begrijpen dat ze nu `vrijheid, vrijheid!' roepen, en `individualisme, individualisme!' Maar daarna zeg ik tegen hen: pas op dat je niet doorschiet naar de andere kant. Als je alleen aan vrijheid denkt, alleen aan de markteconomie, zal je in je samenleving verliezers krijgen, en die zullen een groeiend sociaal probleem vormen. De meer gestabiliseerde Europese democratieën in het Westen moeten de nieuwe lidstaten in het Oosten helpen een manier te vinden om de verzorgingsstaat op te bouwen en niet alleen aan vrijheid en de markteconomie te denken.''

Mooi voorbeeld geven wij. Kijk naar Nederland. Daar wordt de verzorgingsstaat juist ingekrompen. En niet alleen omdat er niet genoeg geld meer is. Het kabinet zegt zo ook de individuele verantwoordelijkheid te willen stimuleren.,,Veel Europese landen staan voor de uitdaging de verzorgingsstaat te consolideren zonder die aan te tasten. De belangrijkste reden is natuurlijk gebrek aan geld. Toen wij in Noorwegen eind jaren '60 een pensioensysteem opzetten, werkte de Noor 45 jaar van zijn of haar leven en leefden de gepensioneerden nog tien jaar. Nu werken we 35 jaar en leven de gepensioneerden nog 20 jaar. Dat is natuurlijk niet langer houdbaar, en dat zie je ook in andere landen, Duitsland voorop. Maar de veranderingen die we moeten doorvoeren hebben een economische achtergrond. Er zit voor mij geen nieuwe ideologie achter.''

Noorwegen verkeert wel in een comfortabele situatie, omdat het zoveel olie heeft.,,Veel mensen denken dat. Natuurlijk is onze financiële positie beter dan die van bijna alle andere Europese landen. Maar ook de olie-inkomsten zullen op een dag nul zijn. Om onze levensstandaard te handhaven, zetten we het grootste deel van ons inkomen opzij in een fonds voor de komende generaties. We kunnen niet alles uitgeven. Wij moeten ook veranderen. Mijn regering zal dit najaar een wet indienen bij het parlement om het pensioensysteem te veranderen.''

Noorwegen is geen lid van de Europese Unie, Zweden wil niet meedoen aan de euro. Bestaat er in de Noord-Europese landen angst dat het `neoliberale' Brussel de eigen verzorgingsstaat in gevaar brengt?,,Al zijn er grote verschillen tussen de landen in Noord-Europa, we praten wel vaak over het nordic model van de verzorgingsstaat. Ik denk dat we meer dan andere landen van Europa de sociale verantwoordelijkheid van de regering onderstrepen. Daarover bestaat brede consensus tussen vrijwel alle partijen. Ik denk dat de euroscepsis in Zweden en de EU-scepsis in Noorwegen overwegend andere redenen hebben. In Noorwegen is het bijvoorbeeld meer een kwestie van vrijheid tegenover Brusselse regels, en van angst voor de gevolgen voor plattelandsgebieden, landbouw, visserij. Je ziet inderdaad bij sommige groepen angst voor neoliberalisme, maar ik geloof niet dat dat de hoofdreden is dat mensen nee zeggen tegen de Europese Unie of de euro.''

Als u in de EU zou zitten, zou u dan hebben gepleit voor God in de `Grondwet'?,,Ja. Ik heb al gezegd dat Athene, Rome en Jeruzalem de wortels van Europa zijn. Daar leid ik een aantal belangrijke principes uit af: menselijke waardigheid, mensenrechten, goed rentmeesterschap, aandacht voor de gevolgen van economisch beleid, voor het milieu, naastenliefde en natuurlijk bescherming van het gezin als een basiseenheid in de samenleving. Al deze waarden zijn geworteld in Jeruzalem.''

De verzorgingsstaat is een teken van nationale solidariteit, maar kan je die uitbreiden tot internationale solidariteit? Is de verzorgingsstaat te verenigen met grootschalige immigratie?,,Ik geloof in solidariteit zonder grenzen, maar onze belangrijkste opdracht is om immigranten de mogelijkheid te geven te integreren in onze samenleving. `De goede Samaritaan' is ons voorbeeld. We hebben de morele verplichting om humanitaire hulp te bieden aan degenen die vervolgd zijn. Als asielzoekers zijn toegelaten moeten we hen beschermen, en dat kan onze samenleving verrijken. Maar zij moeten ook onze rechten respecteren. De meerderheid van de immigranten doet dat, al hebben we af en toe problemen. Maar ik denk dat het goed mogelijk is de verzorgingsstaat te handhaven en tezelfdertijd immigranten toe te laten. Als we het maar reguleren.''

Op een gegeven moment stuit je op de grenzen van wat financieel kan en moet je kiezen: meer mensen toelaten of beperkingen instellen en ervoor zorgen dat iedereen in gelijke mate kan genieten van de voorzieningen van de verzorgingsstaat.,,Dat is waar. We kunnen niet iedereen die wil komen opnemen, want we weten dat velen willen komen om economische redenen. Daarom moeten we de zaak reguleren. We sturen veel mensen terug naar hun eigen land. We hebben niet genoeg geld om iedereen die wil op te vangen. Maar degenen die kunnen blijven, moeten dezelfde mogelijkheden hebben. We kunnen niet accepteren dat mensen tweederangsrechten hebben in onze samenleving. Dat zou op de langere termijn een ernstige bedreiging vormen voor de stabiliteit.''

De verzorgingsstaat is opgebouwd in een tijd van homogene samenlevingen, gemeenschappelijke waarden. Door globalisering, individualisering, immigratie en een reeks andere factoren is dat homogene karakter verdwenen. Bedreigt dat ook de verzorgingsstaat?,,Dat is een andere uitdaging. We proberen vooral door opvoeding op school het begrip voor onze waarden te vergroten onder immigranten. Respect voor de wet is belangrijk, en ze moeten onze manier van denken begrijpen. Grenzen hebben niet meer dezelfde betekenis als vroeger. De mogelijkheden om de levens van mensen te reguleren, zijn beperkt. Daarom moeten we ervoor zorgen dat mensen met elkaar waarden opbouwen, zodat we nog steeds een gemeenschappelijk begrip hebben, min of meer dezelfde wortels. Dat kan niet meer volgens de regels van de regering, maar op basis van waarden die binnen ieder individu leven. Dat is de hoofdreden dat we in Noorwegen in de jaren '90 een waardencommissie hebben ingesteld. Ik raak er steeds meer van overtuigd dat het niet zo makkelijk is als het was om het leven van mensen te reguleren via wetgeving. Je moet mensen bewust maken van gemeenschappelijke waarden.''

Stel je dan eigenlijk nog steeds niet een norm?,,Natuurlijk heeft iedereen verschillende waarden, maar ik ben ervan overtuigd dat we ook veel gemeenschappelijk hebben. We moeten in ieder land discussiëren: op welke waarden wil ik mijn leven bouwen? Dat is een persoonlijke zaak. Voor mij zijn dat mijn geloof, mijn gezin, vrienden, de natuur. Ten tweede moeten we discussiëren op welke waarden we onze civil society willen bouwen. Ik ben misschien van een organisatie van een kerk, welke waarden wil ik daar bouwen? En ten derde: welke waarden hebben we voor onze wetgeving, voor de autoriteiten, voor het optreden van de regering? Op deze drie niveaus moeten we over waarden praten. Ik denk dat we veel gemeenschappelijk hebben, ook tussen godsdiensten. Respect voor het heilige, menselijke waardigheid, de naastenliefde, het rentmeesterschap, etc.

Is dit niet veel meer de tijd van de diversiteit dan van het gemeenschappelijke?,,Mensen zijn verschillend, we moeten dat respecteren en aanvaarden. Maar we moeten voorkomen dat de samenleving uiteenvalt in verschillende sociale klassen die van elkaar gescheiden leven. Het gaat om de balans tussen diversiteit en eenheid. Natuurlijk is niet iedere ongelijkheid onaanvaardbaar, maar zij moet legitiem zijn. Dat is de essentie van de verzorgingsstaat: sommigen zijn rijk, anderen minder, maar iedereen heeft een minimum.''

    • Marc Leijendekker