Het stof is nog niet neergedaald

Drie jaar na de aanslag op de Twin Towers is ook de atmosfeer in Nederland radicaal veranderd. Terreurbestrijding staat hoog op de politieke agenda. En niemand lacht om een veiligheidsdienst.

Paniek boven Wassenaar, vorige week woensdag. De politie plukt een helikopter uit de lucht die beelden maakt van een wielerwedstrijd voor vrouwen, de Holland Expert Ladies Tour. Piloot en cameraman worden op Schiphol aangehouden. Omstanders waarschuwden de politie omdat er uit de heli een `verdacht pakketje' naar beneden was gegooid. Het blijkt een misverstand. De getuigen hadden een tros ballonnen gezien, die in een boom was blijven haken.

De Nederlandse burger is alert – zoals minister Remkes van Binnenlandse Zaken van hem vraagt, in een tijd dat moslim-extremisten overal ter wereld dreigen met aanslagen. Het adagium: liever te waakzaam dan te laks. Drie jaar na de aanslagen in de Verenigde Staten staan de beelden van de in stofwolken wegzakkende Twin Towers nog op ieders netvlies.

De aanval kwam overwacht. Moslimterrorisme was weliswaar een groeiende zorg, maar in Nederland lijkt het probleem lang te zijn onderschat. ,,Anders dan in Duitsland is in Nederland geen sprake van een toenemende radicalisering onder Moslims'', schrijft de BVD in 1998 nog in haar rapport De politieke islam in Nederland. In april 2001, vijf maanden voor de aanslagen in de Verenigde Staten, noemt de inmiddels tot Algemene Inlichtingen en Veiligheidsdienst (AIVD) omgedoopte dienst de dreiging van religieus terrorisme wel ,,ernstig'', maar heeft terrorisme voortkomend uit de Nederlandse moslimgemeenschap ,,nu geen actuele betekenis.''

Na de aanslagen van 11 september blijkt moslimterrorisme van eigen bodem ineens wel een groot gevaar. De AIVD schrijft nu stellige rapporten over rekrutering van Jihad-strijders in Nederland en over excessen in het islamitisch onderwijs. En hoewel Nederland tot dusver gevrijwaard is gebleven van terreur, houden de autoriteiten wel degelijk rekening met een aanslag. De Nijmeegse Vierdaagse wordt deze zomer door duizenden agenten bewaakt, nadat een Libanese illegaal zich bij de politie heeft gemeld met het verhaal dat hij is benaderd voor het uitvoeren van een actie tegen Amerikaanse militairen. Ernstiger lijken de plannen van de achttienjarige Samir A., die op 30 juni voor de tweede keer binnen een jaar wordt opgepakt omdat hij een aanslag in Nederland zou voorbereiden. De map met plattegronden die in zijn huis worden aangetroffen, zijn voor Binnenlandse Zaken en Justitie aanleiding om verscherpte bewaking rond een aantal objecten in Nederland af te kondigen. De Tweede Kamer, het ministerie van Defensie, het kantoor van de AIVD in Leidschendam, Schiphol, de kerncentrale in Borsele, ze worden extra in de gaten gehouden. In totaal, denkt de AIVD, zijn er in Nederland 150 radicale moslims die zich met terroristische activiteiten bezig houden. Wat is er de afgelopen drie jaar veranderd?

De Kempenaerstraat, een rustige straat in het vooroorlogse Bergpolder in Rotterdam. Het is 13 september 2001 – twee dagen na de aanslagen in Washington en New York. Een arrestatieteam valt met groot machtsvertoon een huis binnen. Vier mannen worden opgepakt. Ze zijn volgens justitie betrokken bij een ,,internationaal netwerk van islamitische extremisten'' en hadden contacten met Osama Bin Laden. Opereert Al-Qaeda vanuit Nederland?

Langzaam komen de details over deze zogenoemde zaak-Eik naar buiten. De arrestaties houden geen verband met de aanslagen in de VS. De groep rond de tot de islam bekeerde Franse slagersjongen Jerôme C. wordt verdacht van voorbereidingen van aanslagen op de Amerikaanse ambassade in Parijs, of op de luchtmachtbasis Kleine Brogel in België. In de maanden die volgen worden nog enkele andere dingen duidelijk. Leden van de `Hamburgse cel' die 11 september had voorbereid, mogelijk ook kapingsleider Mohammed Atta, waren op bezoek geweest in Eindhoven. In de Al-Fourqaan-moskee volgden ze een cursus islamitisch recht. Ook het spoor van Richard Reid, de man die met een bom in een van zijn witte gymschoenen een vlucht van American Airlines naar de VS probeerde op te blazen, leidde terug naar Nederland. Hij had enige tijd in Amsterdam vertoefd. Mogelijk kocht hij daar ook zijn springstof.

Nederland speelt vooral een faciliterende rol in het wereldwijde terroristische netwerk, zo lijkt het. Geen wonder, zeggen `terrorisme-experts'. Een open, verdraagzame samenleving als Nederland is kwetsbaar voor infiltratie. Tegelijkertijd is de positie van terrorist safe haven geruststellend. Terroristen zijn natuurlijk niet zo dom om hun eigen toevluchtsoord op te blazen, zeggen de experts.

Maar behalve veilige haven is Nederland misschien ook zelf een mogelijk broeinest van moslim-extremisme. In januari 2002 worden twee Nederlands-Marokkaanse jongens uit Eindhoven in Kashmir doodgeschoten door de Indiase grenspolitie. De AIVD stelt dat de jongens waren gerekruteerd om te gaan vechten voor de jihad, de heilige islamitische oorlog tegen de ongelovigen. Zoals ook andere, veelal Marokkaanse jongeren in Nederland gevoelig zouden zijn voor de oproep tot jihad, alus de dienst.

Die gevoeligheid komt niet zomaar uit de lucht vallen. De AIVD vraagt aandacht voor de `voedingsbodem' van moslimterrorisme. Door een mislukte integratie zouden moslimjongeren onder invloed komen van ultra-orthodoxe stromingen, waaronder het uit Saoedi-Arabië overgewaaide salafisme. De AIVD signaleert in Nederland een netwerk van dergelijke salafistische centra zoals de Al-Fourqaan-moskee in Eindhoven en de El-Tawheed in Amsterdam. Het zijn dezelfde moskeeën waar imams met radicaal anti-westerse preken voor opschudding zorgen. Het netwerk zou zich bovendien vertakken naar sommige islamitische scholen in het land.

Arrestaties in april en in augustus 2002 lijken de AIVD gelijk te geven. In totaal worden twaalf mannen opgepakt in Groningen, Bergen op Zoom, Helmond, Eindhoven en Den Helder. Het zijn volgens justitie behalve rekruten ook rekruteurs voor de jihad. De in Kashmir doodgeschoten Ahmed el-Bakiouli en Khalid el-Hassnaoui uit Eindhoven zouden door dit `netwerk' zijn gerekruteerd.

Het bewijs is dun. Na de ontsnapping van de hoofdverdachte uit de koepelgevangenis in Breda, wordt ook het proces een debacle voor het OM: officier van justitie Jo Valente vraagt zelf vrijspraak op enkele punten van zijn aanklacht. Kort daarvoor is ook de zaak-Eik tegen Jerôme C. op een teleurstelling uitgelopen voor het OM. De Rotterdamse rechtbank vindt de arrestaties onrechtmatig – de AIVD is immers niet gerechtigd om zelf opsporing te doen. Met die conclusie verdwijnt alle bewijs in de zaak van tafel.

De politiek reageert als door een wesp gestoken op de vrijspraken. Minister van Justititie Donner zegt dat als het hoger beroep van de zaak-Eik ook fout afloopt voor het OM, hij de wet zal aanpassen. Hij wordt gesteund door een ruime meerderheid in de Kamer. De Nederlandse wetgeving is klaarblijkelijk niet toegesneden op de war on terror, zo luidt de communis opinio. Er komen wetswijzigingen: deel uitmaken van een terroristische organisatie wordt apart strafbaar gesteld, net als rekrutering voor de jihad. Een wetsvoorstel om informatie van de AIVD gemakkelijker tot het bewijs toe te laten, is in voorbereiding. Er er komt nog meer aan: het afluisteren van telefoons door de AIVD moet makkelijker worden, verdachten van terrorisme kunnen langer worden vastgehouden, de advocaten krijgen de processtukken later. Er komt een systeem van kleurcodes, waarmee de terroristische dreiging wordt weergegeven. Gewapende luchtagenten op lijnvluchten moeten kapingen voorkomen. Minister Donner krijgt verregaande bevoegdheden als er een aanslag dreigt.

Hoogleraar strafrecht Y. Buruma vindt veel van de maatregelen eerder een pavlov-reactie, dan dat ze effectief zouden zijn. Volgens hem heeft justitie veel van de voorgestelde extra bevoegdheden allang. ,,De politie kan al makkelijk afluisteren als iemand verdacht wordt van terrorisme.'' Ook meer gebruik van AIVD-informatie in de rechtszaal levert wat hem betreft weinig op. ,,Harde informatie als telefoontaps mogen al gebruikt worden en zachte informatie als anonieme bronnen zullen door een rechter toch niet worden geaccepteerd. Je kunt geen rechter van schuld overtuigen als de ene engerd iets zegt over een andere engerd, terwijl dat gaat via een geheime bron.'' Alleen de strafbaarstelling van rekrutering voor de jihad kan op Buruma's instemming rekenen. ,,Dat was niet geregeld. Ik zou niet graag de vader zijn van de 16-jarige Saïd die in Kashmir gaat vechten.''

Terwijl justitie worstelt, komt de BVD bovendrijven, onder de nieuwe naam AIVD. De geheime dienst, die in de Koude Oorlog zich vooral bezig leek te houden met met het in de gaten houden van abonnees van de CPN-krant De Waarheid en met infiltratie van de studenten- en vredesbeweging, vindt nu, tien jaar na de val van de Muur, een nieuw bestaansrecht. Het aantal medewerkers groeit van zo'n zeshonderd eind 2000 tot bijna duizend nu.

,,In tijden van dreiging blijkt het bestaansrecht van een veiligheidsdienst'', zegt deskundige Roger Vleugels. ,,De rol van de AIVD is manifester geworden.'' Het beeld van de `gleufhoeden' wordt positiever. Die omslag wordt nu zichtbaar, maar de basis ervoor is volgens Vleugels tien jaar geleden al gelegd door Arthur Docters van Leeuwen. ,,Hij heeft de organisatie geprofessionaliseerd en kwaliteit binnengebracht.''

Of dat positievere beeld over de AIVD terecht is, blijft moeilijk te beoordelen. De recente rapportages over radicale moslims zijn veel stelliger dan vroegere rapporten. Vleugels vindt de analyses die de geheime dienst maakt ,,beter'' van kwaliteit, maar vreest dat de onderliggende informatie daarbij is achtergebleven. ,,Sommige stellingen van de AIVD kan ik ook betrekken op basis van openbare bronnen.''

Drie jaar na de aanslagen van 11 september is het stof nog niet neergedaald. Met de explosies in Madrid van 11 maart dit jaar heeft de terreur definitief Europees grondgebied bereikt. De militaire aanwezigheid in Irak maakt Nederland als doelwit waarschijnlijker. Vorige maand verscheen op internet een dreigement aan Nederland van een groepering die zich `Islamitische Jihad' noemde: ,,Jullie zullen verrast worden door de Islamitische aardbeving die jullie land op zijn grondvesten zal doen schudden.''

Het openbaar ministerie gaat intussen in de herkansing. In juni kreeg Jerôme C. van het Haagse gerechtshof na zijn eerdere vrijspraak alsnog een lange gevangenisstraf voor deelname aan een terroristische organisatie. Meer hoge beroepen zullen volgen. De AIVD komt in recent onderzoek tot de verontrustende conclusie: de radicale moslims zijn steeds meer ondergronds gaan opereren. ,,Deze ontwikkeling maakt die processen in feite nog moeilijker waarneembaar en controleerbaar.''

    • Jaco Alberts
    • Steven Derix