Geef kinderen de kans om een levensplan te volgen: breng de vader terug in de samenleving

De ingewikkelde maatschappelijke arbeidsverdeling, de deelname van vrouwen aan het openbare leven en hun harde kritiek op het patriarchaat en het machismo hebben de vaderfiguur in een crisis gedompeld. Het gevolg is in zekere zin een vaderloze samenleving, of in elk geval één waarin de vader afwezig is.

Maar de verdwijning van de vaderfiguur heeft wel het evenwicht van het traditionele gezin verstoord. De groei van het aantal echtscheidingen heeft onmiskenbaar aanzienlijke en nu en dan ingrijpende gevolgen met zich meegebracht. Volgens recente officiële cijfers komt in de Verenigde Staten 90 procent van de kinderen die van huis weglopen uit een gezin zonder vader; 70 procent van de jeugdcriminaliteit wordt gepleegd door jongeren die thuis geen vader hebben; 85 procent van de jeugd in gevangenissen en 63 procent van de jongeren die zelfmoord plegen groeit op zonder vader. De afwezigheid van een vaderfiguur ontneemt kinderen structuur, maakt hen stuurloos en gaat ten koste van hun wens om een levensplan te volgen. We moeten de vader terughalen.

Om de vaderfiguur zijn betekenis terug te geven, is het van belang onderscheid te maken tussen het antropologische principe van de vader en de vadermodellen die uiteenlopen naar tijd en cultuur – van patriarch, tiran, deelnemer, metgezel tot vriend. Het antropologische principe van de vader is een blijvende structuur die nodig is voor het complexe proces van de menselijke persoonlijkheidsvorming en die zich in alle modellen voordoet. Door de crisis van de vadermodellen krijgt het vaderprincipe nieuwe uitingsvormen.

Het unieke belang van de vader als antropologisch principe is duidelijk geworden dankzij de psychoanalytische traditie. De vaderfiguur is de oorzaak van de eerste en noodzakelijke breuk in de band tussen moeder en kind, en is verantwoordelijk voor de kennismaking van het kind met de interpersoonlijke wereld van gezins- en familieleden en de maatschappij.

In die andere wereld gelden orde, tucht, gezag en grenzen.

Mensen moeten werken en taken volbrengen; daarvoor hebben ze moed nodig, en ook een gevoel van veiligheid en de bereidheid offers te brengen.

De vader is de symbolische verpersoonlijking van deze hoedanigheden. Hij is de brug naar de interpersoonlijke, sociale wereld en terwijl ze die overgaan, richten kinderen zich op het oerbeeld van de vader-held, die weet, kan en doet. Als ze dit referentiekader missen, voelen ze zich onzeker en verloren, en ontbreekt het hun aan initiatief.

Het is de vaderfiguur die inzicht verstrekt in het verschil tussen de wereld van het gezin en de maatschappelijke wereld, waar niet alleen welbehagen maar ook werk is; waar naast vriendelijkheid ook strijd is; waar behalve gewonnen ook verloren wordt.

Als tv-programma's de hebzucht aanwakkeren door mensen wijs te maken dat de sky the limit is, moet de vader laten zien dat er altijd grenzen zijn, dat we allemaal onvolmaakt en sterfelijk zijn. Wie deze lastige maar wezenlijke les onderwijst, geeft gevolg aan de roep van het antropologische vaderprincipe, zonder welk een kind voorgoed beschadigd zou raken.

Uit een goed vaderbesef kan het kind een positief beeld van God de Vader opbouwen. Ondanks de moeilijkheden kennen we altijd wel genoeg vaderfiguren die ongevoelig zijn voor de patriarchale mentaliteit en die in de complexe moderne wereld met waardigheid leven, hard werken, hun plichten als vaders vervullen en zich vastberaden en verantwoordelijk betonen. Zo vormen zij voor hun kinderen het symbolische oerbeeld dat voor hen onmisbaar is om zonder trauma en verwarring op te groeien, zelfstandig te worden en ten slotte zelf moeders en vaders te worden.

Voormalig franciscaan en vertegenwoordiger van de bevrijdingstheologie.

Hij woont in Brazilië.

    • Leonardo Boff