Dat wordt lekker stoken in de jeugdgevangenis

Komend jaar plaatsen drie jeugdgevangenissen meer kinderen op één cel. Als proef. De reacties op het plan zijn heftig. ,,De zwakkeren delven het onderspit.''

Bij volwassen gedetineerden is het al praktijk: zij delen in bepaalde gevallen hun cel. Komend jaar beginnen ook drie justitiële jeugdinrichtingen met een proef. Zij gaan twee, drie of vier kinderen op één cel plaatsen.

Afgelopen week toonden gedragsdeskundigen, pedagogen, kinderpsychiaters en wetenschappers zich zeer sceptisch over het voorstel. ,,Het gaat om zeer kwetsbare kinderen'', zegt Ruud Bullens, bijzonder hoogleraar forensische jeugdpsychologie aan de Vrije Universteit in Amsterdam. ,,Deze kinderen hebben vaak psychische problemen, bijna altijd gedragsproblemen. Ze zijn soms verslaafd aan alcohol of drugs, ze zijn structuurloos, ongeremd, gewelddadig. Met die kinderen moet je niet experimenteren.''

De maatregel is bedoeld om geld te besparen. Jeugdgevangenissen krijgen te maken met bezuinigingen van 16 procent op hun totale budget van 270 miljoen euro per jaar. Daarnaast moeten er door het delen van de cel meer plaatsen komen. De vijftien justitiële jeugdinrichtingen moeten de komende jaren honderden kinderen extra kunnen plaatsen, naast de 2.400 bestaande plekken.

Volgens Jaap Doek, hoogleraar jeugdrecht aan de Vrije Universiteit, zijn de experimenten in strijd met het internationaal verdrag inzake de rechten van het kind. Daarin staat dat elk kind recht heeft op bescherming van zijn privé-leven, ook als het wordt vervolgd voor een strafbaar feit. Doek: ,,Die kinderen zijn al de hele dag in een groep, die kun je niet ook hun laatste beetje privacy ontnemen.'' Volgens Doek begint Nederland te lijken op een ontwikkelingsland als er zo met kinderrechten wordt omgesprongen.

,,Als Nederland hiermee een ontwikkelingsland wordt, dan zijn een aantal andere Europese landen dat al'', reageerde minister Donner (Justitie) deze week op vragen van SP-Kamerlid De Wit. Volgens Donner is privacy geen doorslaggevend argument, anders zouden ook de ziekenhuizen aparte kamers moeten inrichten voor kinderen.

Bullens, die zelf twaalf jaar in een instelling voor jongens werkte, voorspelt pesten, bedreigingen, agressie en seksueel geweld. ,,In jeugdinrichtingen heerst een informele, sterk hiërarchische groepsdynamiek, waar de groepsleiding geen greep op heeft. Bovenaan de ladder één of twee leiders, daaronder de adjudanten, dan de meelopers en onderaan de mietjes, de scapegoats, die door iedereen worden uitgekotst.'' Als die jongeren 's nachts zonder toezicht samen opgesloten zitten, viert die informele structuur hoogtij, denkt Bullens. ,,De zwakkeren delven het onderspit. De sterkeren zeggen rustig tegen zo'n scapegoat: `Je houdt je mond of je bent er geweest'.''

Minister Donner heeft kennis genomen van de bezwaren die zijn geuit, zei hij deze week tegen de Tweede Kamer. Maar hij wil juist door middel van de pilots testen of de bezwaren steekhoudend zijn. Kinderrechter Frans van der Reijt van de rechtbank in Den Bosch en voorzitter van de werkgroep van kinderrechters vindt dat Donner eerst uitgebreid deskundigen moet consulteren. ,,Misschien moeten die pilots helemaal niet doorgaan. Ik ben kinderrechter, geen pedagoog, maar mijn gevoel zegt dat het wel eens heel ongunstig zou kunnen uitpakken. Als vier jongeren hele nachten samenzitten, zouden ze elkaar wel eens zwaar kunnen infecteren. 's Nachts gaat de fantasie werken. Overdag kunnen ze ook in een hoekje plannen beramen, maar dan is er toezicht, in de cel niet.''

Als de kinderen er gelukkiger van zouden worden, hadden de experimenten mijn zegen, zegt Vincent Maas, directeur van Jongerenhuis Harreveld, een particuliere justitiële jeugdinrichting. Maar hij vreest het tegendeel. Hij wijst op onderzoeken die een relatie leggen tussen pesten en suïcide. ,,Je neemt grote risico's als je deze kinderen samen in een kamer zet. Risico's die ik liever niet wil lopen.''

De justitiële jeugdinrichting is een eindstation. Daar komen kinderen die echt nergens anders heen kunnen en vaak al een heel traject van hulpverlening achter zich hebben. ,,Als ze eerder adequaat waren geholpen, waren ze niet bij ons gekomen. Dan zou je écht bezuinigen'', zegt Julichska Venmans, directeur van de particuliere justitiële behandelinrichting O.G. Heldring in Zetten. ,,Als ze hier komen, hebben ze niet zelden een dik dossier vol mishandeling, misbruik en geweld. Kinderen die vastgebonden aan de verwarming zijn opgegroeid. Over díe kinderen hebben we het. Dan moet je de hoogst mogelijk kwaliteit van behandeling bieden. Als je dat niet doet, zeg je in feite: we geven je op.''

Ook het personeel van de jeugdgevangenissen heeft grote bedenkingen, zegt Jan Boer, voorzitter van de gemeenschappelijke ondernemingsraad van de zeven rijksjustitiële jeugdinrichtingen – de overige acht zijn particulier. Boer: ,,Het maakt nogal uit of je 's morgens de deur opendraait en er zit één puber achter of vier. De jongeren zitten er niet voor zweetvoeten, het zijn jongeren die heropgevoed moeten worden. Een jongere moet soms op zijn kamer afkoelen na een akkefietje met een groepsleider. Straks zit hij daar met drie makkers. Dat wordt lekker stoken.''

John Nijhuis, directeur van de Hunnerberg bij Nijmegen, had de sceptische reacties wel verwacht. De Hunnerberg is een van de drie instellingen die meedoen aan het experiment. Nijhuis benadrukt dat het onder druk van bezuinigingen en plaatstekort gebeurt en dat het anders niet in hem was opgekomen. ,,Maar als de minister het wil en de Kamer stemt in, dan moet het. Ik vindt deze experimenten beter dan een soberder dagregime.'' In de Hunnerberg zullen enkele tweepersoonskamers komen voor meisjes. In de experimenteerfase moeten de meisjes instemmen. Nijhuis ziet de mogelijke negatieve effecten en neemt die zeker serieus, zegt hij. Maar hij vindt de pilots verantwoord. ,,Misschien vinden sommige meisjes het gezelliger en kan het problemen als eenzaamheid oplossen.'' Volgens hem zal er tijdens het experiment onderzoek plaatsvinden. Hij weet nog niet wie dat zal doen. Hij geeft toe dat er enig risico aan de proeven kleeft. ,,Als je met deze jongeren werkt, neem je vaker risico.''

    • Sheila Kamerman