Burgers moeten na 11 september wat rechten opgeven en dat is niet/wel erg

Hoe rechtelozer en crimineler een samenleving wordt, hoe meer rechten burger zullen moeten opgeven. Na 11 september moet iedereen dat begrijpen, vindt de Amerikaanse opperrechter Antonin Scalia. `Het is vernederend en hinderlijk, maar het is géén schending van de Grondwet.'

Zijn stem hielp George W. Bush bij de presidentsverkiezingen in 2000 naar het Witte Huis. Hij vindt dat de gevangenen in Guantánamo Bay geen recht hebben op een Amerikaans proces. Met homorechten, abortus en positieve discriminatie kan hij zich niet verenigen. En als de wereld al een mening heeft over `zijn' Hof, dan heeft hij daar geen boodschap aan.

Antonin Scalia is één van de negen rechters van het Amerikaanse Supreme Court, het hoogste Hof in de Verenigde Staten. Hij komt uit een gegoed katholiek milieu, heeft negen kinderen en koestert zijn Italiaanse achtergrond. Hij mag vice-president Dick Cheney tot zijn beste vrienden rekenen en is door Bush geprezen als `één van mijn favoriete rechters'.

Maar noem hem vooral geen conservatieve Republikein. Daar houdt Scalia niet van. Sterker nog, de rechter beként geen kleur. ,,Van mij wordt verwacht dat ik geen politieke voorkeur heb en daar tracht ik mij zorgvuldig aan te houden. Ik heb politieke denkbeelden, maar die zijn niet openbaar'', zegt hij. Toch staat hij bekend om zijn rechtse denkbeelden. Praten over een einde aan de doodstraf, opheffing van de eed van trouw aan God, het verbod op kruis- en vlagverbrandingen – het windt Scalia allemaal buitengewoon op. Niet omdat hij in medialand bekend staat als rechts, want van de media moet Scalia sowieso weinig hebben, maar omdat al die kwesties niets met de Amerikaanse Constitutie van doen hebben, meent hij. ,,Het is volslagen belachelijk. Laat het volk bepalen wat het wil. Wie zegt dat ik door mijn opleiding aan Harvard University meer recht heb om dat te bepalen dan Joe Six Pack, de fictieve man van de straat?''

Daarom verschilt Scalia vaak van mening met een meerderheid van het Hof. Scalia is de man van de dissidente stem. Kwesties als homoseksualiteit en euthanasie horen bij het Congres, niet bij het Hooggerechtshof. Dat toetst uitsluitend wetten aan de Grondwet, zegt hij. Want in de Grondwet, 215 jaar oud, staat hoe het bedoeld is. Daarom noemt hij zichzelf een originalist of een textualist. Volgens zijn bewonderaars siert hem dat: Scalia is een man van principes, hij is consequent. Zijn critici zien dat anders: Scalia duikt in de krochten van de Grondwet om zijn eigen radicale standpunten te legitimeren.

Deze week is Scalia op uitnodiging van het John Adams Institute en het Leidse E.M. Meijers Instituut op bezoek in Nederland. Drie jaar na de aanslagen in New York en Washington spreekt de 68-jarige opperrechter over de rol van het Hof in een land ten tijde van de oorlog tegen terreur.

Na 11 september 2001 heeft president Bush zich bepaalde rechten toegeëigend die, aldus het Witte Huis, ,,noodzakelijk zijn om de veiligheid van het Amerikaanse volk te garanderen ten tijde van oorlog''. Mag dat?

,,Geen enkele nationale ramp rechtvaardigt de hoogste macht de minimale rechten [die de Grondwet garandeert] te schenden. Als dat wel gebeurt, dan zal het Hof dat bestrijden. Maar de meeste van onze vrijheden, net als die in Europa, zijn meer dan die minimale garanties uit de Grondwet. Jaren geleden kon ik vliegen zonder dat er veiligheidschecks werden uitgevoerd, zonder dat ik mijn schoenen moest uitdoen. Het is zeer vernederend en hinderlijk, maar het is geen schending van de Grondwet. Het is redelijk en noodzakelijk voor het garanderen van de veiligheid aan boord. [...] Mensen moeten begrijpen dat hoe rechtelozer en crimineler een samenleving wordt, hoe meer rechten zij zullen moeten opgeven, as sure as God made little apples.''

U heeft gezegd: `Als burgerrechten moeten worden ingeperkt ten tijde van oorlog, dan moet dat op een open en democratische manier gebeuren'. Wat bedoelt u daarmee?

,,Ik sprak toen over de rechten van iemand die door de uitvoerende macht [de federale overheid onder leiding van de president, red.] werd vastgehouden zonder vorm van proces. [De van terrorisme verdachte Arabische Amerikaan Yaser Esam Hamdi, red.] Naar mijn mening had de uitvoerende macht in dit geval twee opties; een aanklacht indienen of het Congres vragen het recht op voorgeleiding te laten vervallen. En dat laatste mag volgens de Grondwet alleen ten tijde van een vijandelijke inval of een opstand. Het is het recht van de president om te bepalen dat sprake is van een vijandelijk inval.''

Bestaat binnen het Hof wel overeenstemming dat er een oorlog gaande is?

[Honend] ,,Als je Afghaanse strijders met granaatwerpers in oorlogsgebied gevangen neemt?''

Ik doel op de situatie in de Verenigde Staten.

,,Dat is aan het Congres. Dat bepaalt of sprake is van een vijandelijke inval of een opstand die opschorting van de wet toestaat. Daar heeft de rechterlijke macht niets over te zeggen. Maar het is hoe dan ook denkbaar de aanval op het World Trade Center te beschouwen als een vijandelijke inval.''

Gelooft u dat de meeste Amerikanen het daarmee eens zijn? Hebben zij het gevoel in oorlog te zijn?

,,Oh zeker, de meeste Amerikanen zijn van mening dat ze zijn aangevallen en in oorlog zijn met een vijand die ons wenst te vernietigen.''

Onder die omstandigheden is een beperkte vorm van `presidentieel recht' mogelijk?

,,We moeten ons aan de wet houden. De president heeft bepaalde rechten en het Congres heeft bepaalde rechten. Het wetboek garandeert de rechten van mensen die aanspraak kunnen maken op de garanties in de Amerikaanse Grondwet. Dat geldt voor Amerikanen. Dat geldt natuurlijk niet voor buitenlanders.''

Met andere woorden, de zogeheten `vijandelijke strijders' in het Amerikaanse gevangenkamp Guantánamo Bay op Cuba hebben geen rechten?

,,Niet wanneer zij buitenlanders zijn die zich buiten de Verenigde Staten bevinden.''

De regering van president Bush wordt verweten dat zij in de strijd tegen de terreur burgerrechten schendt. Er bestaat inmiddels een wet, de `PATRIOT act', die grote vrijheden verleent aan justitie om af te luisteren en te vervolgen. Specifieke groepen buitenlanders in de VS hebben zich moeten registreren.

,,Buitenlanders, ja. Dat gebeurt in ieder land. In Frankrijk moet je ook je paspoort achterlaten bij de receptie wanneer je een hotelkamer boekt. De meeste landen willen weten waar hun buitenlands bezoek zich ophoudt.''

Maar de PATRIOT act betreft Amerikanen.

,,Ik heb die wet niet bestudeerd. Dat doe ik pas wanneer het aan het Hof wordt voorgelegd. Ik wens daar geen gedachten over te vormen voordat ik er mee word geconfronteerd.''

Is dat niet lastig?

,,Niet als je het niet bestudeert.'' [schaterlach]

Doet u dat vaker, ingrijpende wetten ter zijde leggen?

,,Ik ga niet iedere wet bestuderen die het Congres aanneemt. Ik weet wat de pers heeft geschreven over hetgeen er mis aan zou zijn. Sommige mensen zeggen dat de [PATRIOT] act de overheid het recht geeft huiszoekingen te doen zonder dat daar vooraf toestemming voor is gegeven. Ik denk niet dat het waar is. Maar zeker weten doe ik het niet.''

In de zaak Rasul versus Bush [over het recht op een Amerikaans proces voor de 660 gevangenen in Guantánamo Bay – het Hof stemde daar mee in] nam u een minderheidsstandpunt in. U bent van mening dat de `vijandelijke strijders' geen recht hebben op een Amerikaanse proces. Vreest u niet dat de Verenigde Staten in Irak en Afghanistan, en in al die andere landen waar zij democratie willen brengen, zichzelf ongeloofwaardig maken wanneer uw land zijn gevangenen niet díé rechten gunt waarvoor Amerikaanse militairen heten te strijden in het buitenland?

,,Laat de politiek zich zorgen maken over deze zaken. Dat doe ik niet. Ik houd me bezig met het Amerikaanse recht en de toepassing daarvan. En wat voor een indruk dat in het buitenland maakt is niet mijn zorg.''

Ook wanneer de wereld verontrust is over de detenties in Guantánamo Bay?

,,Je kunt toch niet serieus verwachten dat gerechtshoven hun beslissingen moeten nemen op grond van de verwachting hoe daarover in andere landen op wordt gereageerd? Dat zal geen enkel Hof toegeven.''

Maar is het niet van belang voor de VS wat voor een indruk zij maken in de rest van de wereld waar zij democratie proberen te brengen?

,,Luister, de eerste Amerikanen hebben de rest van de wereld juist achter zich gelaten. Ze wílden juist ontsnappen aan het soort regeringen die in de rest van de wereld bestonden. [...] Wij zijn nooit een land geweest dat de rest van de wereld volgt.''

U noemt zichzelf een `originalist' en een `textualist'. U gebruikt zelfs een woordenboek uit de 19de eeuw om de Grondwet goed te begrijpen.

,,Het Hof tracht te achterhalen hoe de wet oorspronkelijk bedoeld is. In 1791 werd bepaald dat het niet onconstitutioneel is de doodstraf toe te passen. En zo is het nog steeds. Misschien is het volledig verkeerd. Dat kan het volk dan weerleggen. In sommige staten is dat ook gebeurd.''

De Grondwet is 215 jaar oud. Hoe past het Hof zich aan bij de veranderingen in de maatschappij?

,,Een Grondwet is er niet om verandering af te dwingen. Een Grondwet is er om veranderingen te bepérken. Als je verandering wenst, heb je een parlement en een stembus nodig. Wil je abortus toestaan? Overtuig je medeburger en je krijgt je recht op abortus. Daar heeft het Hof niets over te zeggen. De Grondwet garandeert stabiliteit en voorkomt verandering. Ik ben het dan ook totaal niet eens met de gedachte dat gerechtshoven die weinig creatief met de Grondwet omgaan stilstand in de samenleving zouden veroorzaken. Sterker nog, je creëert stilstand in de samenleving wanneer je gerechtshoven hebt die het ene na het andere nieuwe principe menen aan te treffen in de Grondwet.''

Dat moet u uitleggen...

,,Voor Roe versus Wade [de uitspraak over legalisering van abortus] hadden we een flexibel systeem. Zij die abortus wensten dienden hun medeburgers te overtuigen. Zij die dat niet wensten, idem dito. Maar ná Roe tegen Wade lag het vast. Het democratisch proces was afgelopen. Dát is pas stilstand.''

U heeft gezegd dat uw collega's zich te veel mengen in zaken die het Hof niet aangaan. U wenst deze, wat u noemt, `nieuwe filosofie' onder rechters een halt toe roepen. Wat bedoelt u daarmee?

,,Het gebeurt voortdurend dat we zaken in de Grondwet opnemen waar het volk het niet over eens is. We hebben een aantal jaren geleden een kwestie gehad aangaande zelfmoord en of het wel binnen de Grondwet valt om je van het leven te beroven. In die kwestie heeft het Hof gezegd: `We zijn er nog niet klaar voor'. [Ironisch] Nóg niet. Kom over een paar jaar maar weer eens langs, wie weet gunnen wij u dan in een bui van vrijgevigheid het grondwettelijk recht. Ik geloof daar niet in. Het is volslagen belachelijk. [...] Laat het volk bepalen wat het wil.''

Niettemin, er zijn veel uitspraken waarmee het Hooggerechtshof wel degelijk een stempel heeft gedrukt op de maatschappij. Gelooft u dat de politiek hoe langer hoe meer in bezit wordt genomen door het recht?

,,Zeker. Belangengroepen trachten hun doelen te bereiken via het recht. Niet via het Congres. Naar de rechter stappen heeft een groot voordeel. Het kost veel meer tijd en moeite om iedere staat afzonderlijk te laten instemmen met welk gewenst recht dan ook. Wanneer je naar míjn Hof komt en zegt: het homohuwelijk is grondwettelijk op grond van het recht op gelijke behandeling – hetgeen absoluut niet het geval is – en mijn Hof stemt daar mee in, dan geldt dat recht [knipt met zijn vingers] automatisch! In alle vijftig staten. Het enige wat je daarvoor moet doen is vijf mensen overtuigen. [De meerderheid die minimaal nodig is voor een doorslaggevende uitspraak]. Niet meer dan vijf mensen! Is dat niet prachtig? Het is alleen niet erg democratisch.''

Sommige van uw collega's zijn zich daar onvoldoende van bewust?

,,Laat ik het zo zeggen, hun stem in een dergelijke zaak houdt daar onvoldoende rekening mee.''

U handelt vanuit de stellige overtuiging dat er maar één Grondwet is en er dus ook maar één uitleg mogelijk zou moeten zijn. Hoe verklaart u dan het feit dat het recht in de Verenigde Staten zo gepolitiseerd is?

,,Ik weet niet wat u daar mee bedoelt. De enige invloed die de politiek heeft op de federale gerechtshoven is tijdens het proces van aanstelling. Dat is deel van onze Grondwet en opzettelijk zo bedoeld. Het komt zelden voor dat een Republikeinse president een Democraat aanwijst, of andersom. Er zijn meer dan een miljoen juristen in de Verenigde Staten, dus je moet wel in staat zijn om een goede Republikeinse rechter te vinden. Maar de politiek heeft alleen invloed op de aanstellingsprocedure. Daarna is niets zeker. Er zijn veel Amerikaanse presidenten zeer teleurgesteld geweest in de mensen die ze hebben aangesteld.''

Maar het lijkt erop alsof die politieke erfenis altijd een rol blijft spelen tijdens belangrijke uitspraken.

,,De pers houdt ervan alles zo weer te geven dat het politiek wordt. Ze houdt ervan conflict te creëren. Dat verkoopt meer kranten. Maar het is niet de manier waarop rechters hun oordeel vellen. Noch ik, noch mijn collega's zal een stem uitbrengen op grond van een Republikeins of Democratisch standpunt.''

`Rechters zijn niet zo gemakkelijk omkoopbaar' heeft u gezegd ter verdediging van uw stem in een zaak waarin vice-president Cheney figureerde. Critici zijn van mening dat uitgerekend uw lange vriendschap met de vice-president [Scalia heeft toegegeven dat hij Cheney al 25 jaar kent] u ongeschikt maakt in alle zaken waar de regering bij betrokken is.

,,Cheney was niet persoonlijk betrokken in deze zaak. Anders had ik me wel teruggetrokken. Het ging hier om federale kwestie en het deed er niet toe of Cheney het hoofd was van de dienst in kwestie of dat het iemand anders was. Rechters hebben vele vrienden in Washington. Als je zo redeneert, zouden er zoveel zaken zijn waar we ons uit zouden moeten terugtrekken.''

Tijdens de presidentsverkiezingen in 2000 heeft u een doorslaggevende stem gehad in de zaak [Bush tegen Gore] die Bush uiteindelijk het presidentschap bezorgde. Met name de Democraten zijn van mening dat het Hof op dat moment zijn politieke onschuld heeft verloren.

,,[Diepe zucht] Het is complex. We hebben met een ruime meerderheid van zeven tegen twee stemmen vastgesteld dat het Hof in Florida de Grondwet had geschonden. Het was een krappe meerderheid, van vijf tegen vier, die van mening was de er een einde moest komen aan de hertellingen. Dat was nadat de hele wereld ons had uitgelachen over het feit dat de Verenigde Staten niet in staat waren een president te kiezen.''

Maar had het Hof wel bevoegdheid in een zaak die eigenlijk alleen Florida betrof?

,,Het ging om de verkiezing van een president! Het ging onder meer om het recht op gelijke behandeling dat de Grondwet garandeert. In Florida kon in het ene district wél worden herteld, in het andere niet.''

Kan zoiets tijdens de komende verkiezingen in november opnieuw gebeuren nu de oude stemmachines in Florida zijn vervangen en er geen `paper trail' of papieren spoor meer is?

,,Alleen als het wordt voorgelegd aan het Hof. Natuurlijk kan het dan weer gebeuren. Sommige mensen zeggen dat het Hooggerechtshof zich in de kwestie [in Florida] heeft `geïnjecteerd'. Dat hebben we niet gedaan. Wíj zijn niet in beroep gegaan. Dat heeft Gore in Florida gedaan. En het Hooggerechtshof van Florida oordeelde op een wijze die in de ogen van het Bush-kamp niet grondwettelijk was. Zij gingen daartegen bij ons in beroep. Wat hadden we dan moeten doen? Had het Hooggerechtshof van Florida moeten bepalen wie de president van de Verenigde Staten had moeten worden? We hadden geen keuze. Er viel niets te winnen. Ongeacht de uitspraak zouden er mensen boos zijn geweest. Maar dat is waar een rechter mee te maken heeft. Je doet wat je goed acht. Laat ze maar schrijven wat ze willen. Daar kunnen wij niet mee zitten.''

`Laat ze maar schrijven wat ze willen. Daar kunnen wij niet mee zitten'

    • Floris-Jan van Luyn