Zorg in Europa: vechten tegen vergrijzing

De gezondheidszorg in Europa is deze week veelbesproken. Vandaag zijn de betrokken ministers bij elkaar, eerder deze week kwam `het veld' drie dagen bijeen. Praten over senioren en zwaarlijvigheid.

Het streven naar een Europees gezondheidsbeleid is ,,een heilloze weg''. Zo waarschuwde minister Hoogervorst (Volksgezondheid, VVD) vorige week de Tweede Kamer, toen hij vooruitliep op de eerste informele bijeenkomst ooit van de Europese ministers van Volksgezondheid deze dagen in Noordwijk. Hoogervorst dempte bij voorbaat iedere verwachting over ministeriële slagvaardigheid: ,,U moet van ons geen beslissingen verwachten.''

Dat lijkt een gemiste kans. De gezondheidszorg staat in heel Europa voor grote problemen, en nationale oplossingen zijn er niet. Dat concludeerden deelnemers aan een driedaagse conferentie eerder deze week in Den Haag, waar Europese zorgverzekeraars, medici en patiëntenorganisaties bij elkaar waren om te praten over gezondheidszorg in de EU.

Een toevallige toehoorder zou moedeloos worden van het toekomstperspectief dat sprekers op de conferentie schetsten. Tekorten aan artsen en ander zorgpersoneel, het toenemend gevaar van infectieziekten, de oncontroleerbare handel in geneesmiddelen via internet, maar ook de sterk oplopende kosten van medicijnen en medische zorg, vergrijzing en de explosie van een `lifestyle ziekte' als zwaarlijvigheid passeerden de revu.

Veel congresdeelnemers waren het met minister Hoogervorst eens: een Europees gezondheidsbeleid is geen oplossing voor die problemen. Alle lidstaten, ook Nederland, koesteren hun eigen zorgsysteem en willen zo min mogelijk bemoeienis met de inrichting ervan. Toch haalt de werkelijkheid die wens gedeeltelijk in, zo concludeerde hoogleraar Ilona Kickbusch van de Yale universiteit op de conferentie. ,,Nationaal zorgbeleid wordt onmogelijk'', voorspelde zij.

Hoewel er dus geen Europees volksgezondheidsbeleid is, zijn er nu al talloze Brusselse regels en uitspraken die grote gevolgen hebben voor de zorg. Vooral de maatregelen die de Europese Commissie neemt om de interne markt van haar beperkingen te ontdoen, leveren soms onverwachte bijeffecten op. Dankzij de vestigingsvrijheid van medici binnen de Unie bijvoorbeeld, kan een in Nederland wegens wanpraktijken veroordeelde arts zich probleemloos in Spanje vestigen en daar argeloze landgenoten behandelen.

Maar ook het vrijgeven van de Europese markt voor geneesmiddelen levert problemen op. Twee weken geleden werden voor het eerst illegale namaakpillen in reguliere Nederlandse apotheken aangetroffen, ingevoerd via de parallelimport, een direct gevolg van de vrijlating van de EU-markt voor geneesmiddelen.

Het Europese Hof van Justitie heeft, met een beroep op de vrijheid van diensten, in een drietal arresten een eind gemaakt aan de beperkingen die ziekenfondspatiënten ondervonden als zij zich zonder toestemming vooraf in andere landen wilden laten behandelen. In landen met lange wachtlijsten als Nederland heeft dat geleid tot een kleine maar groeiende uittocht van patiënten naar omringende landen.

Naast de onbedoelde gevolgen die Europese regelgeving voor de gezondheidszorg kan hebben zijn er ook ontwikkelingen die volgens bijna alle betrokkenen om eengrensoverschrijdende aanpak vragen. Slechte leefgewoonten zijn tegenwoordig de meestvoorkomende doodsoorzaak in de EU, en dat aandeel zal naar verwachting groeien. Tamsin Rose van de European Public Health Alliance betoogde dat Europese regelgeving bij uitstek op dit gebied een belangrijke rol kon spelen, door bijvoorbeeld het reguleren van voedselreclames en het aan banden leggen van de alomaanwezigheid van ongezonde voeding.

Fiona Godfrey van de European Respiratory Society liet zien dat het Europese Hof die ruimte ook geeft. In enkele arresten rond reclameverboden voor tabak en alcohol overwoog het hof dat verstoring van de interne markt is toegestaan indien de gezondheid van burgers in het geding is.

Liberaal Hoogervorst ziet meer heil in de eigen verantwoordelijkheid. Volgens de minister moeten burgers zich zelf meer bewust worden van de effecten van een ongezonde leefwijze. Voorlichting van overheden moet daarbij een positieve rol spelen. Dat kan nog moeilijk blijken. Engels onderzoek wijst uit dat voor elke pond die het Verenigd Koninkrijk aanvoorlichting voor gezond leven uitgeeft, de voedselindustrie 800 pond in reclame steekt.

En dan is er nog de vergrijzing. Op dit moment is 20 procent van de bevolking van de EU boven de zestig jaar – volgens een schatting van de Verenigde Naties is dat in 2050 al 35 procent. De vergrijzing zal bij ongewijzigd beleid leiden tot een onbetaalbare stijging van zorguitgaven, betoogde Hoogervorst tijdens de conferentie. Samen oplossen is zijn devies.

Ook op de conferentie lagen de oplossingen voor vergrijzing niet voor het grijpen. Dat klonk ook door in het slotbetoog van Jerome Vignon namens eurocommissaris David Byrne. Hij kwam niet verder dan dat voor de aanpak van vergrijzing ,,een lange termijn visie op grond van gedeelde waarden essentieel is''. Er waren ook concretere aanbevelingen. Tamsin Rose van de European Public Health Alliance riep alle betrokken ministers op om zich veel actiever op te stellen in discussies over Europese regelgeving – ook als deze op het oog geen relatie heeft met de gezondheidszorg. Rose: ,,Bij alle regelgeving voor de interne markt mag gezondheidszorg een rol spelen. Daar moeten de ministers gebruik van maken.''

    • Derk Stokmans