Sterke scènes in opera `Bonifacius'

De burgemeester van Leeuwarden wil in de 21ste eeuw af van ouderwetse Friese symbolen en rolmodellen, zoals het standbeeld voor de koe `Us Mem' en de dansende spionne Mata Hari. Gisteravond werd in het Leeuwardense theater de Harmonie een nieuwe versie van een oud Fries symbool gepresenteerd tijdens de wereldpremière van de opera Bonifacius van componist Henk Alkema en tekstschrijver en regisseur Peter te Nuyl.

De opera schept een nieuw en eigentijds leven voor de missionaris, die in 754, nu 1250 jaar geleden, in Dokkum door heidense Friezen werd vermoord. Voor de christelijke Friezen is hij een martelaar. Maar voor de huidige heidense Friezen is zijn dood een symbool van de Friese eigenzinnigheid en onafhankelijkheid, al zijn de christelijke Friezen ook daarvoor niet ongevoelig.

Bonifacius schept op de grens van feiten, fictie en mythe een dubbelzinnig en getourmenteerd beeld van de Engelse missionaris in roerige religieuze tijden. Karel Martel had in 732 bij Poitiers een islamitisch leger verslagen en eist in Bonifacius de overgang tot het christelijk geloof van de Friese koning Redbad, die op het punt staat zijn zoontje te offeren aan de Friese goden. Bonifacius redt de jongen, maar raakt onder een heilige eik in de ban van de Friese priesteres Eastra, zeer imposant in de vertolking van Bonita Hyman. Bonifacius, hotel de botel, ziet in haar zelfs de maagd Maria.

Deze zondige en heidense godsbeleving doet de getraumatiseerde Bonifacius – een fascinerend intense rol van Mark Holland – overal heilige eiken omhakken. De paus stuurt hem uiteindelijk terug naar Friesland om zich als een martelaar te laten opofferen. Daar raakt hij opnieuw in de ban van de priesteres, velt haar eik en wordt door de Friezen tijdens een ritueel proces veroordeeld tot onthoofding.

Bonifacius is Te Nuyls moderne Friese versie van de Franse `grand opéra', die in opzet en enscènering verwijst naar Duitse, Italiaanse en andere voorbeelden. De proloog met een gevecht tussen God en Lucifer, die met elkaar de tango dansen, doet denken aan Licht van Stockhausen. De druïde Eastra is een collega van Bellini's Norma, Tanja Kross zingt hier een `Adalgisa'. De veroordeling van Bonifacius herinnert aan Verdi's Aida, zijn bijl heeft ook een lotusvorm. De verteller Minnema, met boodschappentas van de Boni supermarkt, is een equivalent van de explicateur in Stravinsky's Oedipus Rex, net als Bonifacius een opera-oratorium. Ook de eigentijdse ensceneringsstijl van Peter te Nuyl is die van de `grote, tragische opera', hier in de koele, esthetische traditie van Robert Wilson.

De goed gespeelde en gezongen muziek van Henk Alkema, met wiens Friese oer-opera Rixt in 1995 het Leeuwardense theater werd geopend, is net als toen een meestal onderhoudende cavalcade van stijlcitaten en verwijzingen. Bonkende paukenslagen, variaties op Brittens Peter Grimes, gregoriaans, Carl Orff in minimal music-sfeer. Aan het slot klinkt prachtige zwaarmoedige strijkersmuziek, nog gevolgd door het `Onze Vader' van de gekerstende Friezen, dat hier aandoet als het treurige slotkoor van de Matthäus Passion.

Het probleem is dat Te Nuyl in zijn thematisch overladen libretto met het door elkaar heen laten lopen van verleden en heden, feiten en fictie, wisselingen van religieuze extase en dubbelzinnige visies op Bonifacius te veel tegelijk wil zeggen. Maar als ensceneerder is hij weer al te abstract, waardoor de heldere synopsis in het programmaboek nauwelijks herkenbaar is. Zelfs de verteller Joop Wittermans, een kruising tussen de populaire dominee Nico ter Linde en de domineeszoon Freek de Jonge, verhelpt dat niet.

Maar al heeft Bonifacius soms moeizame kanten, er zijn prachtige en sterke scènes en treffende symboliek. Zo vormen de opgeheven zwaarden, wanneer Bonifacius de bijbel opheft, een goddelijke agressieve stralenkrans.

Voorstelling: Bonifacius van Henk Alkema (muziek,) Peter te Nuyl (libretto, regie) en Mirjam Grote Gansey (vormgeving) door Noord Nederlands Orkest, Noord Nederlands Concert Koor en solisten o.l.v. Hans Leenders. Gezien: 9/9 De Harmonie Leeuwarden. Herh.: 11, 12/9 Leeuwarden; 14/9 Utrecht; 18/9 Dokkum; 21/9 Groningen. Inl. www.bonifacius.nu

    • Kasper Jansen