Invasie van het geheugen

De film `Eternal Sunshine of the Spotless Mind' bezit een duivelse kracht. Hij wist de geheugens van zijn personages uit maar dwingt zijn publiek tot onverwachte herinneringen.

Hoe gelukkig is het lot van de schuldeloze Vestaalse!

De wereld vergetend en door de wereld vergeten

Eeuwige zonneschijn van de vlekkeloze geest

Elk gebed verhoord en elke wens opgegeven

Vertalen in arren moede. Het gedicht wordt er niet mooier van en evenmin begrijpelijker, maar het is weer eens wat anders dan het origineel. Want deze regels duiken telkens opnieuw op, te pas en te onpas. Ze banen zich een weg tijdens het roosteren van een boterham, het aantrekken van een schoen, het binnensmonds opvullen van een stilte in een gesprek - heeft het in Rotterdam ook zo geregend?

Eternal Sunshine of the Spotless Mind. Eeuwige zonneschijn van de spatschone geest. Het is de titel van de nieuwe film van Michel Gondry, waarvoor het scenario werd geschreven door Charlie Kaufman. De dichtregels zijn afkomstig uit een gedicht van Alexander Pope (1688-1744). Dankzij rijm en ritme nestelt de passage zich moeiteloos in het geheugen.

Eternal Sunshine is een film over het geheugen. Joel ontdekt dat zijn vriendin Clementine haar herinneringen aan hun stormachtige verhouding uit haar geheugen heeft laten wissen. Uit woede besluit hij hetzelfde te laten doen. Maar terwijl de techneuten met hem bezig zijn, ontdekt Joel dat hij haar toch niet kwijt wil, zo luidt de kortste samenvatting.

Eternal Sunshine is een film die iets langer dan de gebruikelijke anderhalf uur duurt, en wat rijm en ritme betreft niet in de schaduw van Pope hoeft te staan. Zou het mogelijk zijn hem nog eens af te draaien, in het theater van de geest, net zo tot in de puntjes herhaald als de regels van Pope? Hoeveel geheugensteuntjes zijn daar voor nodig?

Het eerste is het gezicht van Kate Winslet. Ze speelt Clementine in Eternal Sunshine. Aanvankelijk heeft ze blauw haar. Die altijd uitdagende ogen, die altijd uitdagende mond zijn al in het langetermijngeheugen opgenomen. Wat een geruststelling als ze die ogen, nadat ze ze gesloten heeft, weer opslaat, dat ze die mond verbreedt tot een lach. Maar het gezicht leidt niet verder de film binnen. Andere herinneringen dringen zich op, andere films en andere feiten, alsof Eternal Sunshine een duivelse magnetische kracht bezit. Andere vrouwen met blauw haar, andere rollen van Kate Winslet – ze was zo mooi in hoe heet die film ook al weer, hij speelt zich af in Marokko, ze was met zoveel aplomb vrouw, alsof zij van de speelfilm een documentaire over haar lichaam maakte. Ergens anders hoefde het niet over te gaan. Winslet heeft zo'n gezicht dat zich tussen dat van geliefden en kennissen kan nestelen, alsof de scheidslijnen tussen herinneringen aan een film en aan je eigen leven even opgeheven zijn. In Eternal Sunshine verdwijnt Clementine uit het geheugen van Joel dankzij een machine. Zo lukt wat in het gedicht van Pope de vrouw die het klooster in moest na een verboden liefde, niet gegeven is. Wat een praktische oplossing. Zet een paar elektroden op het brein. Of slik een pilletje. Geheugenmachines zijn een cliché uit paranoïde thrillers en sciencefictionfilms. Door scenarioschrijver Charlie Kaufman worden ze naar een echtere wereld gekaapt, waar geen staatsgeheimen of oorlogsplannen gewist moeten worden, maar slechts een liefde. Alles moet weg, de hele verzameling van kussen en leugens, ruzies, rozen en telefoonnummers die in het geheugen van zo'n liefde is blijven hangen. Kaufmans geheugenmachine ziet er ook veel gewoner uit dan doorgaans in sciencefiction. De helm lijkt op een vergiet.

Snelweg

Eternal Sunshine of the Spotless Mind is dus geen film van Michel Gondry, maar van Charlie Kaufman (New York, 1958), die zijn Escheriaanse verbeelding weer op de menselijke geest loslaat. Kaufman is er goed in om van iets figuurlijks iets letterlijks te maken. In Being John Malkovich (regie Spike Jonze, 1999), zijn eerste scenario, kun je letterlijk de hersens van een ander betreden, via een ingang langs een snelweg in New Jersey. In Adaptation (Spike Jonze, 2002) huizen twee zielen in één borst en die komen in beeld als tweelingbroers, allebei door Nicholas Cage gespeeld. In Eternal Sunshine of the Spotless Mind, na Human Nature de tweede samenwerking van Kaufman met de Franse videoclipmaker Michel Gondry, kun je iemand uit je geheugen laten wissen, bij Lacuna Inc. een bedrijfje dat het vooral vlak voor Valentijnsdag erg druk heeft.

Kaufman heeft het in interviews vaak over een boek van Lydia Davis, The End of the Story, dat een voorbije liefde beschrijft met besef van het feit dat herinneringen gekleurd worden door wat er daarna gebeurde. Kaufman wilde hetzelfde demonstreren, maar hij heeft er Lacuna Inc. voor nodig. En dat zint hem niet.

Hij haat zijn geheugenmachine. ,,I feel like such a Hollywood screenwriter cause that's in there.'' Toeters en bellen zijn zulke vondsten volgens hem, terwijl Kaufman ernaar streeft dat zijn scenario's over échte mensen gaan. Dat wil zeggen echter dan in de meeste romantische komedies. Mensen dus die al na een paar afspraakjes in een restaurant zitten te zwijgen en tot de `dining dead' behoren. In een interview geeft Kaufman daarvoor een aandoenlijke verklaring: ,,Ik ben heel gefrustreerd geraakt toen ik in het leven probeerde te vinden wat ik in de bioscoop had gezien. Het is me niet gelukt.''

Kaufman probeert de bijzonderheden van zijn privé-leven angstvallig buiten de schijnwerpers te houden, maar toch staat er op de Internet Movie Database te lezen dat hij getrouwd is met Denise. Zou Kaufmans uitspraak over de liefde Denise niet naar Lacuna Inc. drijven? Over het algemeen zijn romantische komedies toch wel zo diep het leven van hun kijkers binnengedrongen dat die kijkers ze soms onwillekeurig een beetje imiteren. Hoorde Charlie Kaufman violen toen hij Denise ontmoette?

Eerste kus

Terug naar de film. Eternal Sunshine of the Spotless Mind. Waar waren we gebleven? Clementine. Het gezicht van Kate Winslet. Joel. De kop van Jim Carrey, die hem speelt. Hun eerste kus. Welke was dat? Het script kent een ingenieuze structuur van flashbacks en flashforwards, die hun aard meestal pas gaandeweg onthullen. Wat verleden leek, blijkt heden, wat erna komt blijkt er in werkelijkheid aan vooraf te gaan.

In de herinnering zwalkt de film net zo. Beelden van het einde dringen zich eerder op dan het begin. Niet de chronologie, maar de schoonheid van een scène bepaalt kennelijk wat er eerst opdoemt. De volgorde is weg. Joel en Clementine liggen op hun rug op een bevroren meer. Er zitten barsten in het ijs. Joel en Clementine zitten in een trein, hij schuchter, zij brutaal, zodat meteen duidelijk is waarom ze op elkaar vallen. Sommige beelden hebben zich van de plot losgezongen. Waarom liggen die twee op dat ijs op hun rug naar de sterren te kijken? Het maakt niet meer uit. Als genoeg mensen zich datzelfde beeld herinneren, zou het een icoon kunnen worden. Zoals King Kong bij het Empire State Building. Fred Astaire in zijn Top Hat. John Travolta in de disco. Maar beelden uit een film schoppen het meestal niet op eigen kracht zover – aan het collectieve geheugen is weinig democratisch. Ze worden geholpen of zelfs gestuurd door een marketing afdeling, die bepaalt welke foto's er van een film zullen worden afgevuurd op de wereld. Op de poster van Eternal Sunshine of the Spotless Mind liggen Kate Winslet en Jim Carrey in een bed op een besneeuwd strand. Het zou me niet verbazen als dat beeld het beroemdste van de film wordt. Jammer. Op het ijs zijn ze mooier. Maar dat beeld zou ik misschien in zijn geheel al vergeten zijn als het niet gebruikt was voor het omslag van het scenario in boekvorm.

,,Mijn herinneringen kunnen heel krachtig zijn'', zegt Kaufman in een interview in dat boek. ,,maar ze zijn altijd enorm vaag.'' Ook dialogen zijn volgens Kaufman niet letterlijk terug te halen. Hij staaft die bewering met een experiment dat hij en zijn Denise uitvoerden tijdens een etentje in een restaurant. Na afloop schreven ze allebei op wat ze zich van hun gesprek herinnerden. Hun versies verschilden allebei nogal van het echte gesprek, dat Kaufman op tape had opgenomen. Gelukkig behoort het echtpaar nog niet tot de dining dead.

Het scenario in boekvorm zou de herinnering aan de film accurater moeten kunnen maken. SCENE 3. EXT. BEACH. DAY, staat er op bladzijde 1 en inderdaad, daar staat Jim Carrey, met dat rare mutsje, op het strand waar de film begint, net als, naar later zal blijken, de relatie met Clementine. ,,Joel wanders the windy, empty beach, with his briefcase'', schrijft Kaufman. Die koffer was ik vergeten, maar nu hij het schrijft, weet ik het weer, Carrey houdt hem vast alsof het een hond is door wie hij voortgetrokken wordt. Zo direct zal hij in het zand gaan zitten met zijn koffer op schoot en met een stokje in het zand poken. En hij zal zeggen: ,,Sand is highly overrated. Just small stones'. Hè? Dat staat er niet. Hoe kan dat nou? Aha, dit is het shooting script, het scenario zoals het was voor de opnames begonnen. `Zand wordt zwaar overschat'. Die opmerking moet later toegevoegd zijn. Als de film een hit wordt, is de kans groot dat veel mensen daar de volgende keer in Zandvoort aan denken.

Een heel goede film infiltreert je eigen herinneringen. Jim Carrey zit achter je in een restaurant toen je een van de dining dead was. De beste films zijn invasies van het geheugen.

Kippen

In de Engelse krant The Guardian schrijft de wetenschapper Steven Rose dat het in de nabije toekomst misschien echt mogelijk gaat worden herinneringen uit te wissen, wat vooral van pas kan komen bij mensen met Post Traumatic Stress Disorder. Hij heeft het geprobeerd met kippen. Waar zouden die aan gedacht hebben?

Eternal Sunshine of the Spotless Mind is een strand, een restaurant, een appartement, een trein, het gezicht van Kate Winslet, de koffer van Jim Carrey, als poppetjes verklede aardappelen. Inzoomen gaat niet meer op eigen kracht, scherpstellen is onbegonnen werk.

In Deconstructing Harry (1997) deed Woody Allen een poging om het vervagen van een herinnering letterlijk in beeld te brengen: de acteur Robin Williams was in zijn laatste scène niet meer dan een roze vlek.

Charlie Kaufman heeft die weg in Eternal Sunshine niet bewandeld. De herinneringen in de film zijn scherp als gebeurtenissen, gaaf als films; er zijn geen `euhhs', geen vlekken, geen hoe-heet-het-ook-al-weers. Alles is er nog. Wat een weelde.

Daar is het gezicht van Kate Winslet weer. Ze leidt niet alleen naar het strand uit de film, maar ook naar Hitler, via Charlie Chaplin in The Great Dictator, die in andere films weer een bolhoed draagt, en Fred Astaire een hoge hoed, misschien toen hij zo mooi zong: The way you wear your hat/ the way we dance till three/ the memory of all that'/ no no they can't take that away from me. De meeste films brengen allerlei associaties met zich mee die je probeert te onderdrukken als niet ter zake doend. Het bevrijdende van Kaufmans film is dat ze een keer openlijk meedoen. Een recent wetenschappelijk experiment probeerde de waarde van kunst te schatten door de hersenactiviteit te meten. Hoe meer gebieden in de hersenen er geprikkeld worden, hoe beter. Eternal Sunshine prikkelt behoorlijk. De structuur is duizelingwekkend. De Clementine die we in de film te zien krijgen is meestal niet de echte Clementine, het is de Clementine zoals Joel zich haar herinnert. Daarom kan ze er tijdens een en dezelfde gebeurtenis anders uitzien. Elk nieuw gegeven kleurt de herinnering weer anders. Ook dit idee schijnt wetenschappelijk onderbouwd te zijn. Volgens Steven Rose is een herinnering altijd een herinnering aan een herinnering. De eerste versie van een gebeurtenis die het redt van het korte- naar het langetermijngeheugen, wordt elke keer dat je er opnieuw aan denkt via een chemisch proces vervangen door een nieuwe versie.

Het mooiste van Kaufmans scenario is dat Joel om de uitwissers te slim af te zijn op het idee komt om Clementine op plekken in zijn geheugen onder te brengen waar zij niets te zoeken heeft. Ze komt bijvoorbeeld in het bad zitten bij een herinnering waarin zijn moeder zijn haar wast. Voor dit idee bestaat vast geen wetenschappelijke onderbouwing.

Enge beesten

Adaptation, de vorige film van Kaufman, heeft een nogal tragisch einde. Charlie Kaufman is geen Hollywood screenwriter, hemel nee, maar aan het eind van die film winnen toch de wetten van Hollywood. Achtervolgingen, enge beesten, wraakzuchtige vrouwen, allemaal zijn ze in de laatste scènes snel, snel, snel te vinden, alsof hij toegeeft dat elke rebellie vergeefs is. Het einde van Eternal Sunshine is nog tragischer. Ditmaal is het niet Hollywood, maar het leven waar niet aan te ontsnappen valt. Mensen maken elke keer dezelfde fouten, of ze nu met ogen dicht of met open ogen in de val lopen. Joel en Clementine komen elkaar nadat ze zich uit elkaars geheugen hebben laten wissen opnieuw tegen en weer beginnen ze iets met elkaar. (Volgens Kaufman is het weggeven van deze ontknoping geen verraad, omdat het zo voor de hand ligt). Ook als ze te weten komen dat ze elkaar niet voor het eerst ontmoeten, gaan ze door, stommer dan ezels, om ja, vast, na een paar jaar alweer opgescheept te zitten met dezelfde rotherinneringen aan een mislukte relatie. Er is geen ontsnapping.

De Franse kunstenaar Pierre Bismuth maakte een paar jaar geleden voor een bevriende verzamelaar een kunstwerk dat Erasure heet. Het bestond uit een fles wijn en een videoband van de film Pierrot le fou van Jean-Luc Godard. Bismuth had de band zo gemanipuleerd dat hij tijdens het kijken uitgewist werd. Je kon hem maar één keer zien. Daarna moest de herinnering het werk doen.

Kaufman gebruikt heel andere trucs om de film zichzelf uit te laten wissen, en ook in de herinnering wil hij niet beklijven. Toch is er geen behoefte aan een tweede keer, aan een video of dvd. Want hoe minder ik nog weet, hoe beter hij wordt. Er rest niets anders dan hem in een gedicht onder te brengen, een perfecte herinnering aan een volmaakt verloren film.

How happy is the blameless Vestal's lot!

The world forgotten and by the world forgot

Eternal sunshine of the spotless mind

Each prayer accepted and each wish resign'd

`Eternal Sunshine of the Spotless Mind' opent vanavond het festival `Film by the Sea' in Vlissingen. Inl. www.filmbythesea.nl. of tel. 0118 412437. Volgende week gaat de film landelijk in première.

    • Bianca Stigter