`De tekst is van iedereen'

De Duitse theatermaker René Pollesch brengt zijn antikapitalistische boodschap. ,,Ik houd geen betoog over de problemen van illegale arbeiders.

Ik ken die problemen helemaal niet.''

`Ik haat vrijblijvend geëngageerd theater; vooral over de Derde Wereld en andere zaken waar we niets van weten'', zegt de Berlijnse theatermaker René Pollesch. ,,Ik zag laatst een onsuccesvolle vijftigjarige acteur in een zeer geëngageerd toneelstuk. Ik werd de hele tijd afgeleid door zijn buik die hij krampachtig probeerde in te houden. Waarom maakt die man geen toneelstuk over zijn dikke buik, dacht ik, over hoe de zwaarlijvigheid zijn onsuccesvolle carrière beïnvloedt? Dat zou veel interessanter zijn. Je moet theater maken dat dicht bij jezelf ligt, anders wordt het onwaarachtig.''

Voor het vierde jaar opent de Rotterdamse Schouwburg het seizoen met een belangwekkende reeks buitenlandse toneelstukken: `De Internationale Keuze'; dit keer onder meer met Pablo in der Plusfiliale van de Duitse regisseur/schrijver René Pollesch (1962). Onder de vleugels van de Berlijner Volksbühne heeft hij een eigen gezelschapje: Prater. Pollesch, `de paradoxaal-kritische regisseur van het turbo-kapitalisme', werd in 2002 door vakblad Theater Heute uitgeroepen tot theaterauteur van het jaar. Met Pablo in der Plusfiliale introduceert de Rotterdamse Schouwburg Pollesch in Nederland. Wel was eerder dit jaar reeds zijn Mensen in kuthotels te zien in een bewerking die regisseur Ola Mafaalani maakte met studenten van de Arnhemse Toneelschool. Pollesch en de Volksbühne waren in juli ook prominent aanwezig op het Festival d'Avignon.

Pablo in der Plusfiliale is een soort performance in drie vrachtwagencontainers op wielen, door ontwerper Bert Neumann `Die Rollende Road Schau' gedoopt. Twee containers zijn gesloten, wat binnen gebeurt zien we op videoschermen, afgewisseld met sfeerbeelden uit Brazilië. De voorstelling gaat over de illegale arbeider Pablo, die in het westen verzeild is geraakt en nu in een filiaal van supermarktketen Plus werkt. De supermarkt rommelt met de contracten, zet de vakbond buiten spel en besteelt de werknemers.

Weerstand

De acteurs, deels jonge aantrekkelijke vrouwen, deels ouderen, onder wie de Fassbinder-acteur Volker Spengler, vertellen het verhaal van Pablo, maar praten ook over zichzelf: hoe overleven zij in de kapitalistische samenleving? Hoeveel is hun lichaam waard? Iedereen is een hoer, zo zou je Pollesch' boodschap kunnen samenvatten. Het werk van Pollesch past in de geëngageerde, antikapitalistische traditie die de Volksbühne (voorheen paradepaard van de DDR) hooghoudt. Wilde zijn vroegere werk volgens de critici nog wel eens ontaarden in `eenduidig hard schreeuwen', dit keer wordt de boodschap – geheel in de traditie van grote voorganger Bertolt Brecht – aantrekkelijk gebracht, met veel humor, in felle kitschkleuren en met lekkere discomuziek.

Pollesch: ,,Het gaat over mensen die min of meer gedwongen leven met onzekerheid, de illegale werkers ganz unten. Ze maken geen deel uit van de officiële markt, ze worden daarom gecriminaliseerd, en tegelijkertijd drijft diezelfde markt op hun arbeid. Werkgevers preferen illegale werkers omdat die nooit zeuren, hard werken, bijna niets kosten en vrijwel rechteloos zijn.''

De evidente observatie dat Pablo in der Plusfiliale over de problemen van de illegalen gaat, stuit vreemd genoeg op grote weerstand bij Pollesch: ,,Nee, nee, ik wil beslist geen betoog houden over de problemen van de illegale arbeiders. Ik ben een geprivilegeerde regisseur met een goed en vast salaris, dus ik ken die problemen helemaal niet. En ik wil geen theater maken over zaken die mijzelf niet aangaan. Samen met de acteurs zoek ik juist naar raakvlakken die ik en de acteurs persoonlijk hebben met het onderwerp. Daarom onderbreken de acteurs ook steeds het betoog in de voorstelling om hun persoonlijke visie erop te geven. Pablo in der Plusfiliale draait om de vraag hoe de West-Europese wereldstad zonder sociale samenhang toch kan functioneren. Hoe kan het dat mensen in staat zijn zonder enige zekerheid te leven. Voor illegalen is dat geen keuze; die weten nooit of ze morgen nog werk hebben, of überhaupt nog in dit land zijn. Wij zijn juist allemaal op zoek naar een leven zonder sleur, naar intensiteit, onzekerheid. Terwijl we tegelijkertijd bezig zijn om ons zoveel mogelijk vast te leggen.

,,Onzekerheid is wat ons leven beheerst en wat ons drijft, maar de neoliberale politiek ontkent de onzekerheid in ons systeem en doet net of deze wereld goed is en zekerheid biedt. Als er dan toch iets mis gaat, is het jouw eigen schuld. Dan heb je het niet hard genoeg geprobeerd. Mensen die succes hebben, zoals jij en ik, willen graag geloven dat ze dat aan zichzelf te danken hebben. We hebben er hard voor gewerkt en we zijn natuurlijk de beste. Daarom willen we ook geloven dat die duizenden regisseurs en journalisten die het niet hebben gered, niet goed genoeg waren, of het niet hard genoeg hebben geprobeerd. Maar ik ben niet de beste regisseur, ik heb gewoon geluk gehad. Succes is zichtbaar, mislukking niet. Niemand etaleert graag zijn mislukte leven. Daarom hoor je weinig van de mislukten.''

Pollesch' theater wijkt nogal af van wat wij onder theater verstaan. Hij schrijft geen dialogen voor verschillende personages, noch een in scènes onderverdeeld verhaal. Hij maakt een collage van krantenartikelen, sociologische studies en andere theoretisch tekstmateriaal, die hij vervolgens weer in gelijke stukken knipt en over de acteurs verdeelt. Pollesch: ,,Ik vind het schrijven van doorsnee-drama ondemocratisch omdat de ene speler altijd meer tekst krijgt dan de ander. Ik wil geen Hamlet die alle tekst inpikt. Daarom schrijf ik monologen die eerlijk verdeeld worden. De tekst is van iedereen.''

Visioen

Pollesch' toneelteksten lijken nog het meest op sociologische, maatschappijkritische essays. Net als zijn interviews, trouwens. Pollesch: ,,Ik maak geen theater waarin de werkelijkheid wordt nagebootst. De acteurs dragen de tekst voor en geven daarop commentaar dat hun ter plekke invalt. Ik ben geen auteur-regisseur die een visoen heeft dat zich op de première openbaart. We ontdekken samen tijdens het spelen wat we willen zeggen.''

Hij wil zich niet aan de theaterwetten houden omdat deze volgens hem behoudzuchtig zijn: ,,Theater zit te veel vast in oude vormen. Soms wordt Hamlet wel eens door een vrouw gespeeld. Dat gebeurt dan één keer. Iedereen spreekt er zijn lof over uit en de volgende keer is het weer gewoon een man. Ik maak bewust essays, omdat ik geen verhalen wil vertellen. Verhalen vertellen is een vehikel om geld te verdienen. In verhalen willen we alleen maar dingen horen die we al weten. Verhalen bevestigen de bestaande orde. Als het over mannen gaat, heet het een `universeel verhaal' te zijn, als het over vrouwen of homo's gaat, is het meteen een `verhaal over de problemen van vrouwen en homo's'.

,,Ik heb vier jaar geleden met enkele jonge actrices de voorstelling Frau unter Einfluss (`Vrouw onder invloed') gemaakt. De mannelijke recensenten zagen alleen maar `aantrekkelijke vrouwen die wild doen'. De vrouwelijke recensenten gingen in op de inhoud en de achterliggende gedachte van de voorstelling. Heteroseksuele mannen hoeven niet na te denken, want ze hebben geen problemen. Ze zijn namelijk de baas. Vrouwen hebben doorgaans een ondergeschikte positie en kunnen zich daarom beter inleven in minder gelukkige mensen.

Maar in Pablo in der Plusfiliale zet Pollesch toch zelf ook mooie meisjes in? Pollesch geagiteerd: ,,Nee, nee, ik ben helemaal niet bezig met het neerzetten van aantrekkelijke actrices. Dat is typisch iets voor heteroseksuele mannen die onder valse, kunstzinnige voorwendselen lekkere wijven willen laten zien, het liefst bloot. Pure uitbuiting, want die actrices willen of durven geen nee te zeggen. Ze denken dat het zo hoort op toneel.''

`Pablo in der Plusfiliale' 12-14 sept. Rotterdamse Schouwburg.

Inl. 010-4118110 of www.rotterdamseschouwburg.nl.

`De Internationale Keuze' duurt tot 30 sept.

    • Wilfred Takken