Bos-variant ten onder in politiek spel

De beslissing de HSL aan te leggen was een politiek compromis. Oog voor alternatieven was er nauwelijks. Over de al dan niet bestaande gelijkwaardigheid van varianten.

Het uiteindelijke tracé van de hogesnelheidslijn – met een tunnel van 900 miljoen gulden dwars door het Groene Hart – was ,,paars op zijn best'', zei toenmalig premier Wim Kok eind 1996 toen het kabinet dat tracé verdedigde in de Kamer. Maar gisteren en vandaag werd duidelijk dat voordat het paarse compromis er lag, het bijna tot een kabinetscrisis was gekomen.

De tijdelijke commissie infrastructuurprojecten (de commissie-Duivesteijn) is gisteren begonnen met de verhoren over de besluitvorming rondom de hogesnelheidslijn van Amsterdam naar België. De vragen spitsten zich toe op de onmogelijkheid voor parlement en burgers om nog iets te veranderen aan het kabinetsvoornemen een spoorlijn door het Groene Hart aan te leggen. Zo kwam ook de Bos-variant aan de orde. Voormalig ambtenaar Willem Bos, die gisterenmorgen werd verhoord, bedacht halverwege de jaren negentig een aantal varianten voor het tracé, waaronder een variant waarbij het spoor niet door het Groene Hart, maar langs de snelwegen A13 en A4 zou lopen.

Volgens oud-minister Annemarie Jorritsma (Verkeer, VVD) was in de onderhandelingen over het paarse regeerakkoord nog niet over het daadwerkelijke tracé gesproken. Wel sprak het kabinet zich in 1994 uit voor de voorkeursvariant, door het Groene Hart. ,,En ik heb daarna geen betere varianten gezien'', aldus Jorritsma. Al in 1994 zijn alle varianten globaal bekeken, zei ze. Een voorloper van de Bos-variant is toen al afgevallen mede omdat die variant door nieuwe woonwijken en bestaande dorpen zou lopen. ,,Dat zou het alleen maar duurder maken'', zei ze. De next-best-oplossing van het kabinetstracé was een bestaande lijn, en niet de Bos-variant, zei ze.

Toenmalig minister Margreeth de Boer (Ruimtelijke Ordening, PvdA) had zich een jaar later, in 1995 al uitgesproken voor hetzij een gedeeltelijke ondertunneling van het Groene Hart-tracé, hetzij de Bos-variant. Zij vroeg Jorritsma de laatste nog eens verder uit te werken. ,,De Boer keek meer naar de inpassing dan naar het vervoer'', zei Jorritsma, die het verzoek desondanks inwilligde. Dit tot onvrede van minister Gerrit Zalm (Financiën, VVD), die niets wist van het onderzoek naar een alternatief tracé. Zalm stelde dat ,,niet de indruk gewekt moet worden dat het kabinet de Bos-variant serieus neemt''. Ook Jorritsma zei vanmorgen dat ze de Bos-variant nooit als een serieus alternatief heeft beschouwd. Als compromis, onder druk van met name milieu-minister De Boer, werd uiteindelijk in het kabinet besloten het Groene Hart grotendeels te ondertunnelen. ,,Als dat niet was gebeurd, hadden we een groot probleem gehad'', zei De Boer vanmorgen.

De kosten voor de tunnel, 900 miljoen gulden (ruim 400 miljoen euro), gingen ten koste van andere inpassingen van het tracé. Jorritsma hield zich op de vlakte over de exacte gang van zaken rond dit compromis: ,,Dat leest u over 15 jaar wel'', zei ze, verwijzend naar het moment dat de notulen van de ministerraad uit 1994 openbaar worden. Ook De Boer wilde ,,niet uit het kabinetsberaad klappen.'' Ze zei wel dat als de tunnel er niet was gekomen ,,er een groot probleem was ontstaan''.

Destijds was Kamerlid Peter van Heemst namens de PvdA-fractie, samen met Kamerlid Versnel van coalitiepartner D66, wél voorstander van de zogenoemde Bos-variant in plaats van van het kabinetsvoorstel door het Groene Hart. Van Heemst en Versnel voelden wel wat voor de Bos-variant, die zij als ,,paars op zijn opperbest'' kwalificeerden, en dienden gezamenlijk een motie in om dat voor elkaar te krijgen. Althans, zo leek het.

De commissie verhoorde gisteren tevens oud-kamerlid Gerd Leers (CDA, thans burgemeester van Maastricht). Die was fel tegenstander van een traject door het Groene Hart en wilde gebruik maken van bestaand spoor. Maar in een debat eind 1996 zette hij de deur op een kier om ook de Bos-variant te willen steunen. Daarmee kwam een meerderheid voor die variant binnen handbereik. Groot was dan ook de verbazing bij Leers toen Van Heemst hem daarop keihard aanviel in het debat. Leers was volgens Van Heemst ,,een draaikont''. Leers: ,,Van Heemst en Versnel wilden in het land goede sier maken met hun pleidooi voor de Bos-variant. Ze gingen er vanuit dat die variant het toch niet zou halen in de Kamer en dan konden ze mooi het CDA de schuld geven van het feit dat het kabinets-tracé er zou komen.'' Volgens Van Heemst was het echt de bedoeling voor de Bos-variant te gaan. Van Heemst verklaarde gisteren zijn twijfels te hebben gehad bij de steun van het CDA. ,,Ik wilde een solide meerderheid, eentje waarvan ik wist dat die de komende jaren stand zou houden'', zei hij.

Toen het CDA zich echter achter de motie van PvdA en D66 dreigde te scharen, was ingrijpen van hogerop noodzakelijk, zo bleek. Van Heemst werd op 5 december 1996 samen met toenmalig fractievoorzitter Jacques Wallage ontboden in het Catshuis van premier Kok. ,,Die was ongelooflijk chagrijnig'' zei Van Heemst. Al snel werd duidelijk dat het dissidente gedrag van Van Heemst niet op steun van de PvdA-top kon rekenen. Kok dreigde zelfs naar de koningin te stappen als Van Heemst vast zou houden aan de Bos-variant. ,,Ik zei eerst nog: `Dan loop ik wel een stukje mee, gezellig', maar het was duidelijk. De premier accepteerde het gewoon niet'', aldus Van Heemst.

De PvdA trok daarop, samen met D66, de motie in die voor de Bos-variant pleitte. Het CDA was `woedend' en diende alsnog dezelfde motie in. PvdA en D66 stemden tegen. Daarmee was de Bos-variant van tafel en de Groene Hart-variant met tunnel van 900 miljoen gulden een feit.

    • Egbert Kalse