Heimwee naar de stille film

Het is even wennen om een Nederlandse stomme film te zien met Engelse tussentitels. Maar ja, het vier jaar geleden samengestelde programma Dutch Silent Cinema was dan ook primair bedoeld om in het buitenland vertoond te worden. Uit de eerste drie decennia van de Nederlandse filmgeschiedenis zijn twaalf programma's samengesteld waarvan het Filmmuseum er nu negen toont.

Zo'n programma doet terugverlangen naar de tijd dat `we' nog echte filmstudio's hadden: zoals die entrepreneur Nöggerath bouwde in Amsterdam, Filmfabriek Hollandia in Haarlem, Barnsteins Filmstad Wassenaar en de door Fien de la Mar als `Hollandsch Hollywood' bezongen Cinetone studio.

Die kleine industrie leverde koortsachtig films af, die soms zelfs naar het buitenland werden geëxporteerd. Het Franse Pathé opende in Nederland een kantoor en maakte voornamelijk films die klederdracht, klompen en tulpen nodig hadden. Zo filmde Pathé-regisseur Alfred Machin liefst in Volendam, waar hij De molens die juichen en weenen (1911) maakte, met kleur als melodramatisch effect.

Deze eenakter maakt onderdeel uit van het programma met vier melodrama's, waarin ook Nederlands eerste filmster Annie Bos schittert in De wraak van het visschersmeisje (1914). Voor beide films is indertijd een nieuwe score geschreven, een gewoonte die het Filmmuseum nog steeds in ere houdt. Voor andere films stelde muziekmedewerker Martin de Ruiter een geluidsband samen gebaseerd op contemporaine 78-toerenplaten of bewaard gebleven bladmuziek.

De gevarieerde programma's stellen impliciet het beeld bij over deze vroegste periode van de cinema als een statische, theatrale en primitieve kunstvorm. De een-dagje-naar-het-platteland-documentaire Als de halmen buigen (1929) heeft een beweeglijke camera, waarbij deze bijvoorbeeld aan een zeis werd gebonden om het oogstproces zeer dynamisch vast te leggen. En het grappige animatiefilmpje over Niemeyer pijptabak (rond 1923 gemaakt) zou vanavond zo weer in het reclameblok rond het acht uur journaal kunnen.

Dutch Silent Cinema. 9 t/m 25 september. In: Filmmuseum, Amsterdam. Informatie: www.filmmuseum.nl/dutchsilentcinema