Europese waarde: schreeuwen tot je een compromis bereikt

De discussie over Europese waarden is breed opgezet. Gisteren werd een eerste sessie gehouden in de Ridderzaal. De discussies moeten uitmonden in een `agenda voor de toekomst'.

Europa is één groot poldermodel. Als er iets was waarover de deelnemers aan het debat in Den Haag over Europese waarden het gisteren eens waren, dan was het deze stelling. ,,Schreeuwen, schreeuwen, totdat je een compromis bereikt'', vatte de Britse diplomaat Robert Cooper het bondig samen. Dat vindt hij trouwens al een hele prestatie. Maar voor de Franse oud-president Valéry Giscard d'Estaing gaat dat niet ver genoeg. ,,Aan welk Europees project werken we nu?'', wilde hij weten.

De eerste conferentie over Europese waarden, die gisteren in de Haagse Ridderzaal werd gehouden, leverde enkele stevige discussies op. Het Nexusinstituut uit Tilburg, dat de debattenreeks op initiatief van minister-president Balkenende organiseert, had dromers, realo's en critici over Europa verzameld: `denkers en beslissers' – Europese ambassadeurs, Kamerleden, Europarlementariërs, managers en intellectuelen. De schrijver Harry Mulisch, de politicus Hans van Mierlo, topman Ben Noteboom van Randstad, de wetenschapper Kees Schuyt, vice-president Herman Tjeenk Willink van de Raad van State – ze waren er allemaal. Zelfs koningin Beatrix en haar schoondochter Mabel van Oranje namen aan de conferentie deel. Dat wil zeggen: als toehoorders.

Balkenende maakt zich grote zorgen over de onverschilligheid en scepsis van de burgers, die de Europese Unie ,,ergens onderweg'' is kwijtgeraakt. ,,We moeten voorkomen dat Europa een onbezielde machinerie wordt die tot stilstand komt'', zei Balkenende. Na de conferentie van gisteren volgt nog een aantal internationale bijeenkomsten over de kern van het Europese beschavingsideaal. Aan het eind van het Nederlandse voorzitterschap van de Europese Unie hoopt de premier een `agenda voor de toekomst' te presenteren, die besproken zal worden op de top met regeringsleiders van de landen van de Europese Unie.

Giscard, de `vader' van de Europese grondwet, toonde zich bezorgd over de toekomst van Europa. De gedachte van verdere Europese integratie verliest collectief terrein, stelde hij teleurgesteld vast. Er circuleren verschillende modellen over de Europese Unie. Voor de een is economische samenwerking genoeg. Anderen wensen een gezamenlijke buitenlandse politiek en er zijn pleitbezorgers van verdere integratie in een federaal Europa. ,,Maar er is géén gemeenschappelijke visie meer op Europa'', zei Giscard. Hij ziet na de uitbreiding scheuren in Europa ontstaan – niet alleen tijdens de Irak-oorlog. Daarom zullen we de komende jaren een antwoord moeten zien te vinden over welk Europa we willen. De Europese grondwet noemde hij ,,de laatste kans'' om in Europa tot gemeenschappelijke oplossingen te komen.

De Brit Cooper, jarenlang adviseur van de Engelse premier Tony Blair, was niet zo somber. ,,Europa is een rechtsgemeenschap. Macht heeft plaatsgemaakt voor het recht'', zei hij. Dat beschouwde de Brit als belangrijkste Europese waarde. Normaal moet je bang zijn voor een land dat groter wordt, aldus Cooper, die momenteel topambtenaar is bij de Europese Unie. Van een Europese Unie die zich uitbreidt hoeft niemand bang te zijn. Waarom niet? Omdat het een rechtsgemeenschap is, aldus de Brit.

,,Een minimalistische visie op Europa'', merkte de Grieks-Franse politicologe Kalypso Nicolaidis op die weinig ophad met de sceptische visie van de Brit. Lag scepsis niet aan de basis van de Unie?, hield Cooper de zaal laconiek voor.

,,Never again'', zeiden de oprichters van de Europese gemeenschap na twee wereldoorlogen. ,,Daar hebben we ons aan gehouden en dat is het grootste succes dat we bereikt hebben''. En hij verwees naar de etnische zuiveringen op de Balkan waartegen Europa terecht in verweer kwam. Is het niet de eerste taak van de staat om zijn burgers te beschermen, vroeg Cooper zich af.

Met zijn uitspraak `Waarom zou de Europese Unie een exclusieve club zijn?' gooide hij de knuppel in het hoenderhok. Uitbreiding van Europa met Turkije vindt Cooper geen enkel probleem als ,,ze zich als Europeaan gaan gedragen''. De Franse filosoof Pierre Manent was het meest terughoudend. Eerder al had hij de speurtocht naar waarden een ,,wanhoopspoging'' genoemd van een organisatie die het zicht op haar politieke motieven verloren heeft. Manent zei louter contradicties te zien tussen de wensen van de politiek en de Europese realiteit. Hoe paste Turkije in een cultuur die gekenmerkt wordt door het katholicisme, de Verlichting en door christelijke waarden?

Het ,,grootste gemis'' in de grondwet, noemde de Amerikaanse Europaspecialist Joseph Weiler het ontbreken van de christelijke waarden erin. Voor Weiler staat onomstotelijk vast dat waarden aan de grondslag liggen van élk politiek handelen. Ook in Europa. De keuze voor landbouwsubsidies komt ook voort uit bepaalde waarden, zei Weiler. Europeanen moeten alleen een debat over waarden en de koers van de Unie niet willen ontlopen. ,,Er moet ook gepraat worden over de kwesties waarover men het niet eens is'', zei Weiler. Publiek debat noemde hij in de westerse liberale democratieën onmisbaar voor de democratische legitimiteit van het Europaproject. ,,Zonder demos geen democratie.''

Dat was ook de conclusie die premier Balkenende na een lange dag discussiëren trok: we kunnen beter discussiëren over waarden en het met elkaar oneens zijn dan helemaal niet discussiëren. De sociaal-democraten in de zaal waren het eens met de waarden die Balkenende formuleerde: respect voor mensenrechten, vrijheid, gelijkheid en solidariteit. Maar hoe gaat het in de praktijk? Juist het sociale contract dat op solidariteit is gebaseerd staat onder druk, merkte Dick Benschop op, voormalig staatssecretaris en nu consultant bij Shell.

Solidariteit moet dan ook worden geherdefinieerd, vond Balkenende. Daarbij kan volgens de premier onderwijs een belangrijke rol spelen. Over dat onderwerp gaat de tweede conferentie, volgende maand in Warschau.

    • Mark Kranenburg
    • Michèle de Waard