EU moet het idee van de civil society niet te grabbel gooien

Sommigen zien in de andere opvatting over de man-vrouw verhouding een probleem bij Turkijes toetreding tot de Europese Unie. Maar veel belangrijker zijn de verschillende ideeën over de verhouding tussen individu en collectief, betoogt Thomas von der Dunk.

Met de uitbreiding van de Europese Unie achter ons en het onloochenbare feit dat steeds serieuzer over een Turks lidmaatschap wordt gesproken, wordt de vraag naar wat Europese landen met elkaar bindt en wat hen onderscheidt van de rest, weer actueel. Anders gezegd: wat definieert een land als Europees?

Dat zijn niet de befaamde Kopenhagencriteria van democratie en rechtsstaat. Die vormen voor toetreding een noodzakelijke voorwaarde, maar geen afdoende. Zij definiëren zo'n Unie als democratisch, niet als Europees. Want als dat laatste zo zou zijn, dan zou Europa niet ouder zijn dan de Eerste Wereldoorlog, toen het algemeen kiesrecht werd ingevoerd; of ten minste niet ouder dan het midden van de negentiende eeuw, toen het parlementaire stelsel zegevierde; of ten hoogste zo oud als de tweede helft van de achttiende, toen tijdens het verlicht absolutisme de rechtsstaat wortel begon te schieten.

Daarvoor was er noch democratie, noch rechtsstaat, en dus, als de Kopenhagencriteria het verschil zouden uitmaken, geen herkenbaar Europa. Dat is uiteraard onzin. De Verlichting heeft Europa niet gemaakt, maar Europa slechts veranderd.

De wortels van Europa liggen in het christendom, en elke poging om het ontstaan van een eigen Europese cultuur en identiteit los te zien van het christendom is absurd. Daarmee is niet gezegd dat het christendom alleen in Europa van belang is, of dat in Europa alléén het christendom van belang is, en bovenal niet dat dit christendom qua aard en opvattingen in de afgelopen tweeduizend jaar onbeweeglijk zou zijn gebleven. Maar het is het christendom, juist in zijn talloze metamorfoses, dat de Europeanen op hun weg naar het heden, als de voor hen volstrekt vanzelfsprekende legitimatiebron van eigen handelen en oordelen, nagenoeg voortdurend heeft begeleid en de Europese samenleving heeft gemaakt tot wat zij is – inclusief Renaissance en Verlichting, die ten onrechte vaak als een volkomen breuk met die christelijke traditie worden gezien.

Dit betekent: de grenzen van een werkbare Unie zullen daar liggen waar de waarden van andere culturen – lees: door andere religies bepaalde culturen – voldoende met de onze corresponderen. Maar er is meer. De lidstaten moeten in hoofdlijnen ook dezelfde geschiedenis delen, en dáárvoor zijn die Renaissance en Verlichting wel van belang. Die zijn namelijk aan het orthodoxe Oosten voorbijgegaan. Een werkbaar Europa valt zo in hoge mate met het zogeheten Latijnse Europa samen, dat ophoudt aan de Russische en Roemeense grens. Niet voor niets wil het met de hervormingen in Boekarest en Belgrado niet zo vlotten – en vermoedelijk niet slechts even. Het is zodoende vast niet toevallig dat de Adviesraad Internationale Vraagstukken onlangs heeft voorgesteld om ook het begin van de onderhandelingen met Turkije weer twee jaar vooruit te schuiven, want men voelt in dit opzicht natuurlijk wel degelijk nattigheid.

Het kiezen van de Kopenhagencriteria getuigt van een puur instrumentele benadering, niet van een inhoudelijke. Het gaat daarbij slechts om – hoezeer ook waardevolle – procedures: over de uitkomst van die procedures zegt het niets. En juist op die uitkomst komt het aan, omdat die maakt of wij ons in die democratie behaaglijk zullen voelen.

Het is mogelijk om op geheel democratische wijze de sjaria in te voeren, en deze volgens alle abstracte normen van de rechtsstaat – onkreukbare rechters, die de wet op iedereen gelijk toepassen – te praktiseren. Maar zo'n land is misschien heel democratisch, maar niet Europees. Niemand rept ook van een Unie-lidmaatschap voor India of Japan.

Dat maakt meteen duidelijk waar het bij `Europa' om draait. Niet omdat men rechtsregels keurig toepast en langs democratische weg vaststelt. En dat is nog veel minder de hoogte van de visquota of de controle op de veiligheid van vlees. Dat is natuurlijk `best belangrijk', maar oninteressant. Deze zaken raken niet aan de aard van de Europese identiteit. Ook Japanners willen niet vergiftigd worden.

Waar gaat het dan wel om? Behalve om de gelijkheid tussen man en vrouw, gaat het vooral om de verhouding tussen individu en collectief. Bij ons ligt de nadruk op individuele verantwoordelijkheid voor het eigen leven, gekoppeld aan een gemeenschappelijke verantwoordelijkheid van allen voor het welbevinden van de gehele natie, als belichaamd door de staat. Voor de staat zijn alle burgers gelijk, en ook in het verenigingsleven van de westerse civil society komt het niet op de bloedbanden aan.

Buiten het Westen is het staatsbewustzijn daarentegen veelal zwak, en het belang van het individu ondergeschikt aan dat van clan of familie, die omgekeerd veel meer voor haar afzonderlijke leden verantwoordelijk is dan bij ons. Kort en goed: in hoeverre ben ik verantwoordelijk voor de (wan)daden van mijn zoon, zus of achterneef? Als die failliet gaan, op diefstal worden betrapt, of in armoede vervallen, ben ik dan mede-aansprakelijk, is dan ook míjn sociale aanzien geschonden?

In de uitgesproken individualistische samenleving die Europa geworden is, luidt het antwoord al snel nee. Het onderhoud van een armlastige achterneef is aan de staat, en onze wetgeving weerspiegelt dat. En als mijn zuster iets zou doen wat niet hoort, raakt dat niet mijn eigen eer.

In Europa nee, elders vaak ja. Hoe zit het met de verplichtingen van kinderen jegens hun ouders? Eert uw vader en uw moeder, aldus een bijbels gebod dat vele niet-Europeanen zullen delen, maar daaronder verstaan zij beslist niet de bejaardenhangplek van het hedendaagse verzorgingstehuis. Die rollator die Hans Hillen voortaan zo graag met verjaardagen weggeven ziet worden: voor een `ouderwetse' moslim valt die eerder onder zijn normale familieverplichtingen dan voor de moderne, mondaine, westerse mens.

Dit verschil heeft grote gevolgen. Want waar ik word aangesproken – financieel of sociaal – op de gedragingen van mijn zus, wil ik daar uiteraard ook invloed op uitoefenen. Dat betekent: enorme onderlinge sociale controle, patriarchale verhoudingen, weinig individuele vrijheid, want misstappen van een lid van de groep gelden als misstappen van de groep als geheel. De groep zal dan al snel zelf intern met harde hand de orde willen handhaven; een fenomeen als eerwraak vormt daarvan een verklaarbaar gevolg.

Dat sterke collectivisme heeft zelfs nog veel verdergaande consequenties. Bij ons is de verwerving van een functie op individuele verdienste gebaseerd. In collectievere culturen wordt die door een bepaald individu verworven baan echter veeleer gezien als het collectieve bezit van een hele groep, die daarvan dan ook mag profiteren. Wat dat betekent voor de opvattingen omtrent corruptie, cliëntelisme en vriendjespolitiek behoeft nauwelijks toelichting.

Het zijn deze zaken die bepalen of de volkeren van de Europese Unie straks door één deur kunnen, dan wel zich cultureel überfremdet voelen: vreemdeling in eigen land. En dat zal zeker voor Nederland gelden, dat een vrij extreme positie op de individualiteitsschaal inneemt. Naarmate er meer culturen met andere rechtsopvattingen onder één dak gehuisvest worden, gaan ook hoogst democratisch besloten Brusselse wetten meer knellen. Dan zal ook bij ons steeds meer het gevoel postvatten dat wij de greep op onze eigen wetgeving verliezen, en daardoor juridische – en dus maatschappelijke – situaties krijgen die wij niet willen.

Dáárover zouden onze politici, die voor een almaar verder uitbreiden van de Europese Unie pleiten, beter moeten waken. Niet omdat de bij ons bestaande verhouding tussen individuele en collectieve verantwoordelijkheid per se beter zou zijn, maar omdat zal blijken dat wij daaraan zeer gehecht zijn, en wij het ten diepste zullen betreuren dit ons niet eerder te hebben gerealiseerd.

Thomas von der Dunk is cultuurhistoricus.

www.nrc.nl/opinie

eerdere bijdrage aan het debat over Turkije en de EU

    • Thomas von der Dunk