Twijfels en vragen over gijzeldrama

In Rusland nemen de twijfels over de officiële lezing van het drama in Beslan toe, en groeit de kritiek op de overheid.

In Rusland groeit bij de media, bij politici en bij waarnemers de twijfel over de officiële versie van de afloop van het gijzelingsdrama in Beslan.

Eén hoofdredacteur heeft zijn openhartigheid inmiddels met zijn ontslag moeten bekopen: hoofdredacteur Raf Sjakirov van de Izvestija kon gisteren zijn biezen pakken omdat hij – zoals hij tegen Radio Liberty zei – ,,te radicaal en te negatief'' over het drama heeft geschreven. De Izvestija bracht zaterdag pagina's over de afloop van de gijzeling, met foto's van omgekomen kinderen. De krant was ook de eerste die de officiële lezing van woensdag en donderdag over het aantal gijzelaars – 354 – aan de kaak stelde door te schrijven dat er meer dan duizend mensen in de school werden vastgehouden.

Dat was te veel negatiefs. De eigenaar van de Izvestija, de holding Profmedia, eigendom van de oligarch Vladimir Potanin, stuurde Sjakirov naar huis. Potanin is doorgaans weinig kritisch jegens het Kremlin, en de Izvestija stond ook niet bekend om zijn kritische berichtgeving.

Ondanks de strafactie tegen Sjakirov neemt de twijfel in Rusland toe. Vragen te over: waar zijn de honderd of tweehonderd vermisten? Waar zijn de `Arabische' terroristen? Waar is de zwarte terrorist – was dat soms een verkoold lijk van een terrorist die vervolgens als zwarte was gepresenteerd?

Een aantal kranten schreef gisteren dat niet het leger in Beslan het vuur heeft geopend op de gijzelnemers in de school op het moment waarop een aantal kinderen uit de school wegrende. Het waren volgens deze kranten lokale burgers die met schieten begonnen. De vroegere president van Ingoesjetië, Roeslan Aoesjev – die bemiddelde in Beslan en die donderdag een aantal gijzelaars kon vrijpraten – bevestigde dat gisteren tegenover het blad Novaja Gazeta. ,,Toen een explosie weerklonk en de kinderen uit de school wegvluchtten, riepen we [de soldaten] toe dat ze met schieten moesten ophouden. Zij riepen terug: wij schieten niet, jullie schieten.''

Volgens Aoesjev werd er geschoten door leden van zogenoemde volksmilities, groepen gewapende dorpelingen die fungeren als een soort burgerwacht. Aoesjev zei dat de gijzelnemers in de school ervan uitgingen dat de bestorming van de school was begonnen. ,,Ze riepen in de telefoon: `Dit is de aanval!' We riepen terug: `Nee, [de elite-eenheid] Alfa beweegt zich niet.' Zij riepen: `Ze schieten op ons, dit is de aanval, nu blazen we alles op''', aldus Aoesjev.

Ook andere aspecten van de officiële lezing worden in Rusland steeds meer in twijfel getrokken. De media vragen zich af waar de minister van Binnenlandse Zaken en de chef van de geheime dienst FSB eigenlijk zijn gebleven nadat Poetin hen naar Beslan had gestuurd – beiden zijn nergens opgedoken. President Poetins lezing dat Rusland in Beslan het doelwit is geweest van het internationale terrorisme werd gisteren tegengesproken door een aantal politici. [Vervolg BESLAN: pagina 5]

BESLAN

'Dit was een geweldige puinhoop'

[Vervolg van pagina 1] Een van de kritische politici was de liberaal Boris Nemtsov. ,,De officiële lezing dat het internationale terrorisme achter de tragedie van Beslan zit is een truc, die is bedoeld om het Kremlin vrij te pleiten van de verantwoordelijkheid.''

Ook de late komst van de elite-eenheden Alfa en Vympel op de plaats van het geweld werd gisteren gehekeld. ,,Het is duidelijk: dit was een geweldige puinhoop'', zo zei een prominente militaire analist, Aleksandr Golts, tegen het Britse persbureau Reuters. ,,Ze waren niet voorbereid.'' De elitetroepen arriveerden volgens hem pas bij de school een half uur nadat reguliere soldaten – onvoorbereid en met te weinig munitie – bij de veldslag om de school betrokken waren geraakt.

De elitetroepen waren zo verrast door de aanval dat veel militairen niet eens een kogelvrij vest droegen – een van de redenen waarom ze ongekend zware verliezen leden: tien doden en 31 gewonden. Volgens de krant Vremja Novosti waren de twee eliteeenheden nog druk met het bespreken van eventuele aanvalsplannen en waren ze het zelfs nog niet eens over de meest geschikte route naar de school toen het geweld losbarstte.

Golts zei dat Poetin zelf de elitetroepen op het verkeerde been heeft gezet. ,,Het is mijn persoonlijke lezing, maar toen Poetin zei dat de school niet zou worden bestormd, leunden de speciale troepen achterover in plaats van zich voor te bereiden op een cruciale verandering in de situatie.'' Schamperheid, over die elitetroepen: de elitetroepen zijn in staat oligarch Chodorkovski ,,in een glanzende actie'' te arresteren, of een bank binnen te dringen en de secretaresse te overmeesteren, maar als het erop aan komt, laten ze het afweten, aldus citeerde de Frankfurter Allgemeine Zeitung vandaag de publicist Leonid Radzjidovski. ,,Er is geen politiek meer, geen politici, er zijn alleen gehoorzame afgevaardigden die stemmen als automaten en bureaucraten die aan hun omkoopgeld denken.''

President Poetin heeft zich gisteren in een gesprek met buitenlandse journalisten uitgesproken tegen een openbaar onderzoek naar de gang van zaken in Beslan. Een intern onderzoek zou voldoende zijn. Maar als het Russische parlement een openbaar onderzoek wenst, zal Poetin zich daar naar eigen zeggen niet tegen verzetten, tenzij dat ,,een politieke show'' wordt. Twee Doemaleden, de liberale Irina Chakamada en de nationalist Sergej Glazjev, hebben gisteren aangedrongen op een onafhankelijk onderzoek. Daarbij wil Chakamada mede laten vaststellen wat de Russische regering eigenlijk doet om de situatie in Tsjetsjenië te stabiliseren.

Ook Pavel Felgenhauer, gerespecteerd militair analist, vecht de lezing van het Kremlin aan. Maar hij kwam gisteren volgens de Oostenrijkse omroep ORF, die dat op haar website meldde, tot een heel andere conclusie: volgens hem nam het leger wel degelijk het initiatief tot de bestorming van de school door de speciale eenheden. De lezing dat men zich door een initiatief van de terroristen tot de bestorming gedwongen zag, vecht Felgenhauer aan.

President Poetin had onderhandelingen met de terroristen geweigerd, aldus Felgenhauer, om de indruk te wekken dat men bij de bestorming geen keus had. Vrijdagochtend vroeg, uren voordat het geweld losbarstte, verbreedden de autoriteiten de veiligheidszone rond de school, omdat de terroristen met granaatwerpers zouden hebben geschoten en omstanders gevaar zouden lopen. Dat incident had zich echter kort na middernacht voorgedaan, en nog ná het incident was met de terroristen gepraat over de vrijlating van gijzelaars.

Verder leverde de berichtgeving van Russische staatsmedia enkele raadsels op. Zij berichtten over de ontploffingen van even na middernacht, maar zwegen na het losbarsten van de strijd urenlang over de situatie die kijkers naar BBC World en CNN live in beeld kregen.

Na de explosies die het begin van de bestorming inleidden, verschenen vier militaire helikopters boven de school. Die zouden hebben gereageerd op de explosies. Felgenhauer concludeert echter dat er een foutje is gemaakt in de regie, want ze kunnen nooit op de explosies hebben gereageerd: op het moment van de explosies moeten ze – gezien de plek vanwaar ze opstegen en de lengte van de aanvliegroute – al lang en breed op weg zijn geweest naar de school.

Verder is het moment van de bestorming – even nadat een auto lijken bij de school moest weghalen – voor Felgenhauer een indicatie: Poetins Alfa-eenheid, zei hij, ,,gaat altijd zo te werk: verkleed de eerste groep [van elitesoldaten] als militair personeel of als personeel voor het opruimen van lijken'' – en laat hen een (verrassings)aanval openen. Zijn conclusie: ,,De bestorming was slecht georganiseerd, maar dat betekent dat ze niet gepland was.'' Dat ze er `spontaan' moest uitzien (door het ontbreken van ambulances bijvoorbeeld) zou haar alleen maar meedogenlozer maken, zo voegt ORF daaraan op haar website toe.

Zo kunnen de lezingen van critici onderling ver uiteenlopen en zelfs onverenigbaar zijn. De vragen rond `Beslan' kunnen officieel uiteindelijk alleen door het Kremlin worden opgehelderd. Maar of dat ooit zal gebeuren, is zeer de vraag.