Op de tweede rang in Okinawa

Het Japanse eiland Okinawa heeft veel weg van een Amerikaanse kolonie. Het leger van de VS maakt er de dienst uit. Volgens de bevolking heeft Tokio het eiland in de steek gelaten.

De betonnen buitenmuur van het gebouw van de Okinawa International University is zwartgeblakerd. De trap aan de buitenzijde is ingestort. Verkoolde stammen resteren van de bomen die er stonden. Op 13 augustus stortte hier een zware transporthelikopter van de Amerikaanse marine neer, waardoor de woede op Okinawa over Amerikaanse bases die een vijfde van het oppervlak van het eiland in beslag nemen, opnieuw is opgelaaid. Het ongeluk is het laatste in een lange rij.

Die woede is niet alleen gericht op de VS. Het grootste obstakel voor oplossing van de problemen van Okinawa is de Japanse regering zelf, zegt burgemeester Yoichi Iha van de stad Ginowan waar het ongeluk plaats had. De basis waar de verongelukte helikopter thuis hoorde ligt midden in de stad. ,,Het Amerikaanse leger is het erover eens dat deze basis snel moet worden gesloten vanwege de gevaren'', zegt Iha in zijn werkkamer op het stadhuis. Maar `Tokio' offert het kleine, ver weg gelegen eiland Okinawa op, ten bate van de bevolking op de hoofdeilanden, gelooft Iha.

De burgemeester hoopt dat het laatste ongeluk en de vorige maand aangekondigde terugtrekking van grote aantallen Amerikaanse troepen uit Europa en Azië eindelijk een oplossing bieden.

Okinawa heeft veel weg van een Amerikaanse kolonie. Wie over het eiland rijdt ziet voortdurend Amerikaanse militaire bases. De behuizing van de troepen achter de hekken van die bases doet denken aan Amerikaans suburbia: zandkleurige bungalows op ruime afstand van elkaar met keurig geknipte groene gazons rondom. Aan `deze' kant van de hekken woont de lokale bevolking dicht opeen gepakt en zijn geen tuinen of gazons te bekennen.

Ginowan is een van de plaatsen die het meest te lijden heeft. De stad met krap negentigduizend inwoners ligt in een cirkel rondom de marinevliegbasis Futenma. Ooit stonden op die grond in het midden van de stad het stadhuis, scholen en woningen en werden de overledenen er in familiegraven bijgezet. Voor zover de stad niet in 1945 tijdens de slag om Okinawa werd platgebombardeerd, zijn er tijdens de Amerikaanse bezetting simpelweg bulldozers over heen gegaan. Woningen en scholen staan nu tot aan het hek rond de basis met alle narigheid van dien, zoals grote geluidsoverlast en ongelukken.

Op 13 augustus verloor een CH-53 Sea Stallion – de zwaarste helikopter waarover het Amerikaanse leger beschikt – z'n staartrotor boven de stad. Hij werd onbestuurbaar en stortte neer op de universiteit. Brokstukken vlogen door deuren en ramen heen en bij woonhuizen in de omgeving naar binnen. Eén van die brokstukken werd gevonden in een kinderkamer waar een baby lag te slapen. Er vielen geen doden, maar dat was vooral te danken aan de zomervakantie waardoor er vrijwel niemand op de campus te vinden was. Zelfs de bemanning ontsnapte met alleen verwondingen.

Het totaal aan ongelukken met helikopters van Futenma in de afgelopen dertig jaar kwam daarmee op 69, waarbij 29 bemanningsleden zijn omgekomen en 19 vermist boven zee. Volgens de bevolking is het slechts wachten tot een helikopter neerstort en er wél burgerslachtoffers vallen. Dat gebeurde ooit bij een andere basis toen een straaljager zich tijdens de lesuren in een lagere school boorde.

Het wrange voor Okinawa is dat de Japanse regering al in 1996 (toen de bevolking in opstand kwam na de verkrachting van een 12-jarig meisje door drie Amerikaanse militairen) beloofde dat Futenma uiterlijk in 2003 zou worden ontruimd en aan de stad zou worden teruggegeven. Maar de Japanse regering wil de Verenigde Staten een andere basis op Okinawa aanbieden in ruil voor Futenma. Die basis moet nog worden aangelegd, op een kunstmatig eiland voor de kust van Okinawa. Tot die tijd zou Futenma blijven bestaan, en dat is nog zeker zestien jaar.

,,Het is idioot'', zegt burgemeester Iha. ,,Ik ben daar tegen. Als we daar mee akkoord gaan dan moet ik ook toestaan dat Futenma voorlopig blijft, terwijl de basis vorig jaar zou worden gesloten. Daar heeft zelfs de Amerikaanse regering geen begrip voor.''

De reden dat Tokio zich niet inzet voor een snelle sluiting van Futenma is simpel volgens Iha: ,,De Japanse regering ziet de aanwezigheid van de mariniers op Okinawa als waarborg voor de eigen veiligheid, tegenover Noord-Korea en China. Maar in ruil voor bases op Okinawa wil de regering geen faciliteiten op de hoofdeilanden aanbieden. Dan dreigt ieder incident een nationaal probleem te worden. Tokio wil de problemen beperken tot Okinawa. Dat hebben ze altijd zo gedaan.''

Het is de grote frustratie van Okinawa. Sinds het eiland eind negentiende eeuw door Japan werd ingelijfd, voelt men zich behandeld als tweederangs burgers. Okinawa ligt ver weg van de rest van Japan - 1.600 kilometer ten zuidwesten van Tokio in de Stille Oceaan; dichter bij Taiwan en China dan bij Tokio.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog beschouwde het Japanse leger Okinawa min of meer als bezet gebied en ondernam het geen pogingen de bevolking te hulp te komen toen het Amerikaanse leger er landde. In tegendeel: burgers werden zelfs door het eigen leger vermoord. Zo'n honderdduizend eilanders verloren in die slag het leven – vermalen tussen de troepen.

De plannen van de Japanse regering ontmoetten steeds meer verzet op Okinawa. Met steun van organisaties zoals de plaatselijke Kamer van Koophandel en de Lions Club heeft burgemeester Iha een grote manifestatie opgezet om de regering duidelijk te maken dat de hele stad een snelle sluiting van de basis eist. Tegelijkertijd blokkeren activisten sinds enkele maanden het begin van de aanleg van de kunstmatige basis voor de kust van het gehucht Henoko in het noordelijke deel van het eiland. Door de aanleg zou een groot koraalrif worden vernietigd. Bovendien komen in het zeegebied zeldzame zeekoeien voor.

,,Laten we gezamenlijk de woede van Okinawa [aan de regering in Tokio] overbrengen'', schreef het lokale blad Okinawa Times dit weekeinde in een hoofdartikel waarin het de eilanders opriep deel te nemen aan de manifestatie in Ginowan. De krant stelde ,,diep gedesillusioneerd'' te zijn over de regering van premier Junichiro Koizumi die ,,geen enkele maatregel neemt om het dagelijkse gevaar te verminderen''. Het is een desillusie die wijdverspreid is op Okinawa. Burgemeester Iha noemt het daarom zijn ,,belangrijkste verantwoordelijkheid'' om ,,het leven en de bezittingen'' van zijn burgers te beschermen. ,,Koizumi moet zijn verantwoordelijkheid nemen.''

    • Hans van der Lugt