De witte met het verscheurde hart

De witte met het zwarte hart, zo wordt de vanmorgen overleden dominee C.F. Beyers Naudé in kringen van het Afrikaans Nationaal Congres (ANC) vaak genoemd. De liefkozing verwoordt het grootste misverstand over de predikant. Ook al was hij de eerste blanke predikant die het aandurfde om in de geboortejaren van de Zuid-Afrikaanse apartheid de legitimiteit van het regime in twijfel te trekken, nooit was de strijd gericht tegen zijn afkomst. Naudé verwierp de blanke Afrikaner identiteit niet, hij gaf hem opnieuw vorm. ,,Wie is jy om vinger te wys'', was zijn lijfspreuk.

Christian Frederick Beyers Naudé (1915) was het product van diepreligieus Afrikaner conservatisme. Hij was de zoon van een predikant in de Nederduits-Gereformeerde Kerk, soldaat uit de Boerenoorlog en tevens grondlegger van de Afrikaner Broederbond. Dat is de geheime `denktank' van de blanke nationalisten, die bij het vormgeven van de rassenscheiding de hand op de bijbel legden. God zij met ons.

Naudé predikte als jonge predikant in de Nederduits Gereformeerde Kerk (NGK) de noodzaak van de rassenscheiding zelf ook, zoals dat in iedere andere blanke kerk in Zuid-Afrika gebeurde. Apartheid en de bijbel waren de enige steunpilaren van de Afrikaner identiteit. De NGK, dat was de Nationale Partij in gebed.

Tot 1960 kwam, en er 67 doden vielen bij een demonstratie in Sharpeville tegen de pasjeswetten. Tijdens het Cottesloe-beraad veroordeelde de Wereldraad van Kerken de gebeurtenissen in sterke bewoordingen. Zo sterk dat toenmalig premier Verwoerd de NGK dwong uit de raad te stappen. Pas toen ontstond bij Naudé de twijfel over de bijbelse basis van apartheid.

Drie jaar later trad hij af als voorzitter van de NGK-gemeente in Aasvoëlkop, bij Johannesburg, en richtte hij het oecumenische Christelijk Instituut op. Daar ontwikkelde Naudé een nieuwe theologie die dezelfde twijfel eiste van zijn geloofsgenoten. Wat als apartheid en God niets met elkaar te maken hebben? Voor zijn eigen gemeenschap was het een levensbedreigende vraag. Juist in tijden waarin zwarte bevrijdingsbewegingen in heel Afrika winst boekten, dienden de blanken hun gelederen gesloten te houden. Hij waarschuwde zijn vrouw Ilse: ,,Bereid je voor op tien jaren in de woestijn.''

Het werden er bijna dertig. Blank Zuid-Afrika keerde Beyers Naudé de rug toe. De NGK nam hem zijn status als voorganger af. De veiligheidspolitie plunderde zijn huis. De regering noemde hem een verrader en sprak de banvloek over hem uit. In 1977 kreeg hij een zeven jaar durend huisarrest opgelegd. Het was wat zijn biograaf Colleen Ryan ,,de civiele dood van Naudé'' noemde.

In dat jaar overwoog de predikant om naar Nederland te vluchten, vertelde hij later. Verzet daartegen kwam uit twee hoeken: van zijn vrouw en van de Nederduits Gereformeerde Kerk in Afrika. De kerk van de zwarte townships werd onder leiderschap van Desmond Tutu en Allan Boesak steeds mondiger tegenover de apartheid en gaf Naudé een nieuw spiritueel onderkomen. Na het opheffen van zijn huisarrest volgde Naudé in 1984 Desmond Tutu op als voorzitter van de Zuid-Afrikaanse Raad voor Kerken.

Het Afrikaans Nationaal Congres van Mandela probeerde van Naudé een blanke frontsoldaat te maken in de strijd voor zwarte macht. Ze zetten hem begin jaren negentig in als een van de onderhandelaars namens het ANC met het apartheidsregime. Na 1994 werden er in de grote steden straten en pleinen naar Naudé genoemd, net als naar Mandela. De toenmalige president noemde hem op zijn tachtigste verjaardag ,,een blanke profeet''. Naudé hielp het ANC, in woord en daad, maar werd nooit lid van de partij. ,,Ik ben Afrikaner'', zei hij vaak. ,,Zo heb ik mijzelf altijd gezien.'' De NG-kerk, die hem pas in 1994 verontschuldigingen aanbood, adviseerde hij enkel om `verskoning' aan te vragen bij de waarheidscommissie van Desmond Tutu. ,,Het voorbeeld van Christus was in de eerste plaats zijn ondubbelzinnigheid om nooit een broeder of zuster te veroordelen. Hij is blijven liefhebben.''

    • Bram Vermeulen