Bladzijden fladderen over het plein

De brand in de Amalia-bibliotheek in Weimar heeft nog meer vernield dan werd gevreesd. Ook de muziekcollectie van de hertogin ging verloren.

Het vuur kwam vijf weken te vroeg. Over vijf weken zouden de tienduizenden kostbare boeken uit de Rococozaal van de beroemde Anna Amalia-bibliotheek in Weimar in een gloednieuw – brandveilig – depot worden ondergebracht. Nu zijn 30.000 exemplaren vernietigd, 50.000 zwaar beschadigd.

Het vuur kwam donderdagavond, rond 20.30 uur. Metershoog sloegen de vlammen uit de dakstoel van het zogeheten `Grüne Schloss', een wit slot op een aarden wal aan de rand van het Ilmpark. Johann Wolfgang von Goethe was er 35 jaar `Oberverwalter'. Hertogin Anna Amalia gaf de verzameling een belangrijke impuls en legde de basis voor de culturele faam van Weimar. Haar bibliotheek heeft nu geen dak meer en ook de zolderverdieping ontbreekt.

Vier dagen na de brand doorzoeken bibliothecarissen nog steeds de containers met verkoold hout die de brandweer afvoert. In de stinkende as vinden ze waardevolle resten: doorweekte hompen papier, waar de vlammen wel aan zijn begonnen maar het karwei niet hebben afgemaakt. Onder hun witte tentdak op de Platz der Demokratie lijken de bibliothecarissen op archeologen. Als de wind opsteekt fladdert een half verkoolde bladzijde over het plein.

Museumdirecteuren omschrijven de brand als een ,,slag voor de Duitse cultuur'' en ,,een herseninfarct'', omdat een deel van ,,het Duitse geheugen'' is uitgewist. Volgens de Duitse minister voor cultuur, Christina Weiss, is een deel van het werelderfgoed definitief verloren gegaan.

Volledig weggevaagd is de collectie die werd aangelegd door de eerste directeur van de bibliotheek, K.S. Schurzfleisch. Volledig vernield is ook de muziekcollectie van de hertogin, waaronder de door haar zelf geschreven muziek bij Goethes Das Jahrmarktfest zu Plundersweilen uit 1778. Van een groot deel van de verbrande partituren bestaan geen kopieën. De muziekcollectie behoorde tot de meest geraadpleegde verzamelingen van de bibliotheek, die, verdeeld over meerdere locaties, in totaal meer dan een miljoen geschriften omvatte. Het zwaartepunt ligt op de periode 1750-1850.

Het hart van de bibliotheek vormt de Rococozaal, een ellipsvormige boekenatrium over drie verdiepingen dat in de dagen van Anna Amalia (1739-1807) in het toen al 200 jaar oude renaissanceslot werd gebouwd. Een houten constructie uit 1760, gevuld met eeuwenoud papier. De brandbeveiliging was niet optimaal, de elektrische installatie niet meer helemaal van deze tijd. Een ingrijpende modernisering stond daarom voor de deur. De oorzaak van de brand is nog niet bekend.

Men behoeft geen romantische bibliofiel te zijn om voor de charme van de Rococozaal te vallen. Zelfs op foto's is de bekoring eenvoudig na te voelen. Donkere leren ruggen in witte, halfronde nissen. Galerijen met metershoge houten ladders. Witte bustes van Weimars literaire helden op de balustrades. Eerder een tempeltje dan een boekenhuis. Een zaal tot meerdere eer en glorie van de muze – en de hertogin. De mooiste bibliotheek van Duitsland, zeggen ze in Weimar.

De plafondschildering is verloren gegaan, 33 schilderijen uit de 16e tot de 19e eeuw eveneens. De meeste bustes zijn beschadigd. De zaal zelf, zo werd gisteren bekend, kan gerestaureerd worden. In tegenstelling tot eerdere berichten is de brandende dakstoel niet naar beneden gestort, maar langzaam in elkaar gezakt. De houten rocococonstructie wordt straks volledig gedemonteerd, het gebouw wordt uitgekleed tot op het skelet.

Directeur Michael Knoche loopt sinds donderdagavond rond met een witte veiligheidshelm op zijn hoofd. ,,Ik weet anders niet waar ik dat ding moet laten'', zegt hij als hij met zijn gast op zoek gaat naar zijn provisorische kantoor in het belendende Stadschloss. Het kantoor is inmiddels in bezit genomen door iemand anders. De bibliothecaris doet zijn verhaal daarom op de gang. Van de historische collectie zijn nooit systematisch kopieën gemaakt. Geen geld, zegt Knoche.

Zoals elk drama heeft ook de brand in de bibliotheek een held. Nadat donderdagavond alarm was geslagen verzamelden zich talloze medewerkers en vrijwilligers bij het gebouw. Iedereen greep wat hij kon dragen en bracht stapels boeken in veiligheid. Totdat de brandweer het pand tot verboden gebied verklaarde. Knoche negeerde het verbod en rende de Rococozaal weer binnen. ,,Het was donker, het hete bluswater gutste naar beneden'', zegt Knoche, een rustige man met een brilletje die in kalme zinnen spreekt.

Knoche heeft niets van Indiana Jones, maar hij wist wel precies wat hij zocht: een exemplaar van de Lutherbijbel uit 1534 met illustraties uit de werkplaats van Cranach. Van de bijbel bestaan nog maar een dozijn exemplaren die allemaal anders geïllustreerd zijn. ,,Ik moest op een ladder balanceren, het was een dramatisch moment.'' Knoche hecht eraan dat zijn daad in perspectief wordt gezien. In de loop van de nacht werd het gebouw weer vrijgegeven en ,,riskeerden tientallen medewerkers hun leven door boeken te redden uit de brandende stellages.''

Vier dagen na de brand trekt de bibliotheek nog steeds bezoekers. Toeristen en autochtonen verzamelen zich bij de dranghekken en staren naar een onthoofd gebouw. Drie brandweermannen balanceren tussen de resten van het dak en roken een sigaretje. Uit een naburige school klinkt pianomuziek.

    • Michel Kerres