Het ondenkbare is een optie

Pensioenwaakhond PVK draait de duimschroeven aan. Verlaging van pensioenen is niet langer uitgesloten om uit de crisis te komen.

De pensioencrisis is niet weg, hij woekert voort.

Bijna twee jaar geleden, op 30 september 2002, stuurde de toezichthoudende Pensioen- en Verzekeringskamer (PVK) een brandbrief dat de pensioenfondsen hun financiële positie snel moesten herstellen. Wie te weinig vermogen had ten opzichte van zijn pensioentoezeggingen en wie te weinig reserves had om beleggingstegenvallers op te vangen, moest een zogeheten herstelplan indienen.

De PVK kreeg meer dan 200 van die plannen onder ogen, waaronder `saneringsvoorstellen' van de grootste partijen, die tientallen of meer miljarden belegd hebben, zoals ABP (ambtenaren en leraren) en PGGM (zorg- en welzijnswerkers).

De pensioencrisis werd in de loop van 2002 manifest, toen de aandelenkoersen hard onderuitgingen, terwijl de rente historisch laag was. Waardoor de pensioenwereld pijnlijke verliezen leed op aandelen én niets verdiende op effecten met een vaste rente. Bovendien betaalde menig pensioenfonds de tol van structureel te lage pensioenpremies. De crisis drukte de fondsen met de neus op de feiten: de noodzakelijke groei van het pensioengeld moet op de beurs worden verdiend. Dat ging vorig jaar wel weer goed, maar dit jaar zijn de rendementen karig. Ook dat illustreert dat de pensioencrisis nog niet van de agenda van werkgevers en werknemers is.

De reacties op de crisis zijn velerlei: premieverhogingen van soms tientallen procenten, verlaging (soms tot nul) van de prijscompensatie van gepensioneerden, bevriezing van pensioenen en toezeggingen, versoberde pensioenregelingen en soms grote stortingen in de pensioenkas door werkgevers (ABN Amro, DNB/PVK, woningcorporaties).

Maar het geduld van de PVK is op. Pensioenfondsen die nog niet aan de minimale eisen van 30 september 2002 voldoen, krijgen de duimschroeven aangedraaid. ,,Omdat het voor de PVK niet langer acceptabel is om nogmaals uitstel te verlenen, heeft het bestuur op 1 juli 2004 een herstelplan bij de PVK ingediend'', schrijft het bestuur van het fonds Vereenigde Glasfabrieken in een brief aan de ongeveer 4.000 deelnemers: gepensioneerde en (ex-)werknemers.

Het fonds neemt, tenzij de werkgever en de vakbonden alsnog overeenstemming bereiken over een extra storting van 30 miljoen euro, met ingang van 1 januari drastische maatregelen. Het ondenkbare is een optie: verlaging van pensioenen met ruim 7 procent. De PVK bevestigt dat zulke maatregelen bijna nooit voorkomen in de herstelplannen die zij heeft ontvangen. De vereniging van gepensioneerden bij Vereenigde Glas, tegenwoordig BSN Glasspack genaamd, rept in een reactie van ,,grote onrust''. Het steekt hun dat zij ,,lijdzaam moeten toezien'' bij de onderhandelingen over een reddingsplan voor het fonds.

Als wij het niet doen, schrijft het bestuur van het Vereenigde Glas pensioenfonds met zoveel woorden, grijpt de PVK in en zet ons buiten spel. De termijn die de PVK het fonds heeft gegund (zeven kwartalen) illustreert hoe soepel de pensioenwaakhond, onder druk van politici en de werkgevers- en werknemersorganisaties, moet werken. Met de wet in de hand kan de PVK na dertien weken een sanering afdwingen en desnoods het bestuur onder curatele stellen.

De maatregel die het Vereenigde Glas pensioenfonds in petto heeft is het logische eindbod als een pensioenfonds geen andere uitweg ziet om de tering naar de nering te zetten. Een pensioenfonds kan, in tegenstelling tot een gewone onderneming, niet bankroet gaan. Doordat een pensioenfonds werkt als een collectief beleggingsfonds, is er altijd wel geld in kas.

Een betalingsprobleem is er zodoende niet, wel een vermogenstekort. Het laatste redmiddel is dan de pensioenen en pensioentoezeggingen reduceren en die bedragen in overeenstemming brengen met het lagere, aanwezige vermogen. Zulke maatregelen mag een pensioenfondsbestuur doorgaans zelf nemen, afhankelijk van interne regels en afspraken, al is zo'n besluit bijna altijd ook aan waarborgen gebonden, zoals unanimiteit.

Maar ook voor de PVK is het schrikken. De PVK moet met zijn toezicht de pensioenen in Nederland zoveel mogelijk waarborgen, maar bij probleemfondsen heeft het toezicht het tegenovergestelde effect: verlaagde uitkeringen.

,,Dit soort maatregelen komt voor deelnemers heel hard aan'', erkent een PVK-woordvoerder. ,,Reden te meer om pensioenfondsen erop te wijzen dat zij hun financiële positie op orde moeten hebben.''

    • Menno Tamminga