Een rechtlijnig leider met een moordend tempo

Henk Kamp heeft als minister van Defensie een zware taak: miljoenen bezuinigen en een risicovolle missie in Irak tot een goed einde brengen. Met een ijzeren zelfdiscipline gaat hem dan tot nu toe goed af, al is hij soms wat ,,vierkant'' en ,,ongenuanceerd''.

De klok op het statige departement van Defensie wijst negen uur aan, maar bij hoge uitzondering ontbreekt minister Kamp op het vaste ochtendberaad. Een paar minuten later betreedt hij alsnog de monumentale zaal, waar vijf medewerkers op hem wachten. In alle ernst verontschuldigt de bewindsman zich voor de geringe vertraging. Wanneer de anderen tegenwerpen dat er niets aan de hand is, spreekt Kamp dat tegen. ,,Nee, bij elkaar opgeteld heb ik jullie tien minuten opgehouden.''

Het tekent Henk Kamp, meent Hans van den Heuvel, oud-directeur voorlichting en een van de aanwezigen bij dat beraad van vorig jaar. Hij hecht zeer aan regels en correcte procedures. Bij andere departementen zou over zo'n voorval wellicht wat lacherig zijn gedaan, bij de militairen en de civiele medewerkers van Defensie valt die houding juist in goede aarde. ,,De militaire wereld en Henk sluiten naadloos op elkaar aan'', beaamt staatssecretaris Van der Knaap, de nummer twee op het ministerie.

Kamp mag in zijn element zijn op Defensie, een makkelijke taak heeft hij niet. Hij is verantwoordelijk voor militairen in onder meer Irak en Afghanistan, die in hachelijke omstandigheden opereren. Drie weken geleden kwam het bericht dat een tweede Nederlandse militair in Zuid-Irak was gedood, bij een grootscheepse aanval van Iraakse verzetsstrijders. ,,Dat raakt hem zeer'', weet Van der Knaap. ,,Hij beschouwt het echt als zíjn mensen. Henk is een idealist, die er van uit gaat dat Nederlandse troepen daar aan de stabiliteit bijdragen en dat daarop dan ook een positieve respons van de bevolking komt. Daarin werd hij zwaar teleurgesteld.''

Sommigen verwijten Kamp een zekere naïviteit. ,,De minister heeft er soms moeite mee een beeld van de situatie te geven dat spoort met de realiteit'', meent W. van den Burg, voorzitter van de grootste militaire bond, de AFMP. Volgens hem heeft Kamp de toestand in de Iraakse provincie Al Muthanna te rooskleurig voorgesteld, ,,hoewel dood en verderf daar gewoon om de hoek liggen.'' Zo waren de verbazing en ontsteltenis des te groter toen er voor het eerst Nederlanders sneuvelden. ,,Dat was naïef van hem'', stelt Van den Burg.

Bij een debat in de Tweede Kamer over het fatale incident van 14 augustus maakte Kamp een aangeslagen indruk. Niet dat hij de missie wilde opgeven. Maar voor het eerst erkende hij dat er ,,weerzin'' leeft bij de meerderheid van de Iraakse bevolking tegen de aanwezigheid van de buitenlanders. Ook maakte hij duidelijk dat de Nederlanders niet echt op de door hen zelf opgeleide Irakezen konden vertrouwen. Niemand onder de shi'itische bevolking nam de moeite hen te waarschuwen, ook al moeten velen van de voorbereidingen van de aanval hebben geweten. ,,Daar ben ik van onder de indruk geraakt'', erkent Kamp op zijn werkkamer, gezeten onder een groot portret van Michiel de Ruyter. ,,Dat was toch een ommekeer.''

Zoals de door `Srebrenica' mislukte missie van de Nederlanders in Bosnië het lot van zijn voorganger Joris Voorhoeve bepaalde, zo zou het verblijf in Irak wel eens beslissend kunnen worden voor het eindoordeel over Kamps ministerschap. ,,Ik denk niet in zulke termen'', zegt hij zelf. ,,Ik ben hier gekomen, vervul mijn rol een aantal jaren zo goed mogelijk en daarna neemt een ander het weer over. Ik ben bovendien niet alleen met Irak bezig, maar ook met Afghanistan en Bosnië. Een grote klus, die zeker zoveel tijd neemt als de missie in Irak, is de ingrijpende reorganisatie op het departement en bij de krijgsmacht.''

In de relatief korte tijd dat Kamp op Defensie zit heeft hij op velen indruk gemaakt. Zowel zijn ambtenaren op het departement als de militairen lopen met hem weg. Kamp is een minister die de touwtjes duidelijk in handen heeft en dat bevalt het personeel. Hij is bovendien wars van opsmuk en spreekt de taal van de militairen, recht-toe-recht-aan.

,,Hij luistert altijd, vraagt de mening van zijn adviseurs, is niet bang een besluit te nemen en staat daar dan ook voor'', zegt vice-admiraal Luuk Kroon, tot zijn pensioen in juni van dit jaar chef-defensiestaf, de hoogste militair op het ministerie.

Met bewondering wordt op Defensie gesproken over Kamps werkkracht, zijn grote dossierkennis en zijn besluitvaardigheid. Ook veel waardering is er voor de wijze waarop hij naar buiten toe pal voor zijn mensen staat, ook als die in opspraak zijn geraakt. Zoals in het geval van sergeant-majoor Erik O., die in Zuid-Irak was betrokken bij een schietpartij waarbij een Irakees om het leven kwam. Het openbaar ministerie verdenkt hem van doodslag.

Ook te velde doorstond Kamp vorig jaar een vuurproef. Stoïcijns bracht hij tijdens een bezoek aan Kabul enige uren door in een bunker, toen er groot alarm was gegeven wegens een beschieting. ,,Hij was er absoluut niet door geïntimideerd'', zegt Kroon, die hem vergezelde.

Ondanks enorme bezuinigingen, die tot een verlies van 12.000 banen leiden, kan Kamp zelfs op een positief oordeel van de militaire vakbonden rekenen. ,,Hij is zeer gezien onder de militairen, een verademing ten opzichte van zijn voorgangers'', zegt Jan Kleian van de christelijke bond ACOM. ,,Henk Kamp heeft het tot nu prima gedaan'', bevestigt Van den Burg van de AFMP. Zelfs de grootste oppositiepartij, de PvdA, is positief. ,,Ik zou liever negatieve verhalen vertellen als lid van de oppositie, maar ik moet eerlijk zijn: hij doet het goed'', aldus het Tweede-Kamerlid Timmermans.

En de geliefde minister zelf? Die is er de man niet naar uitbundig uiting te geven aan zijn gevoelens. Hij blijft immer rationeel. ,,Ik ben niet speciaal emotioneel gebonden aan dit departement'', zegt hij koeltjes. ,,Ook op het ministerie van VROM heb ik prettig gewerkt. Maar het is heel inspirerend bij een goede organisatie als Defensie te werken.''

Intussen maakt Kamp er geen geheim van dat hij nog wel een mooiere functie voor zichzelf weet: fractieleider van de VVD in de Tweede Kamer. ,,Dat is voor mij de mooiste functie. Als fractievoorzitter mag je je met alles bezighouden. Dat is voor een politicus de breedste en meest uitdagende functie'', zei Kamp afgelopen donderdag desgevraagd.

Toen Gerrit Zalm vorig voorjaar weer het kabinet inging als minister van Financiën, deed Kamp – met steun van Zalm – een gooi naar het fractievoorzitterschap. Hij legde het echter af tegen Van Aartsen, die de afgelopen week tevergeefs een crisis met de inmiddelds opgestapte Geert Wilders probeerde te bezweren. Hoewel de kritiek binnen de partij op Van Aartsens leiderschap toeneemt, zegt Kamp dat Van Aartsen het uitstekend doet.

Feit is niettemin dat Kamp bij de laatste kabinetsformatie vrijwillig voor het ministerie van Defensie koos. Zo kreeg Defensie voor het eerst sinds mensenheugenis een baas die zijn post niet als een troostprijs beschouwde. Daarmee alleen al won Kamp veel krediet. Zelf zegt hij dat hij na 28 jaar binnenlandse politiek toe was aan iets internationaals.

Kamps loopbaan deed tot eind 2002 allerminst vermoeden dat hij nog eens minister van Defensie zou worden. Zijn actieradius beperkte zich lange tijd tot het oosten van het land. Hij groeide op in Twente, waar hij 52 jaar geleden werd geboren in een katholiek gezin in Hengelo. Hij maakte deel uit van een kerkkoor en trad op als misdienaar. Als oudste zoon was hij bovendien voorbestemd later priester te worden. Na de vroege dood van zijn vader, die een papierhandel had, werd hij naar een kostschool gestuurd van de orde van de Karmelieten. Met dat priesterschap werd het echter niets. ,,De basis daarvoor is dat je in God gelooft'', zegt Kamp droogjes. ,,Maar op mijn dertiende of veertiende kwam ik er achter dat ik dat niet meer deed.''

Zo belandde de jonge Kamp in strijd met de familietradities – een opa was wethouder voor de KVP in Hengelo geweest, zijn jongere broer Ton is er nu raadslid voor het CDA – bij de VVD. Voor die partij werd hij in 1978 in de gemeenteraad van Borculo gekozen. Kamp was op dat moment bezig zich te laten omscholen tot fiscaal rechercheur, nadat hij eerder enige tijd bij een tabaksgroothandel had gewerkt. Een baan bij de FIOD paste goed bij Kamps aard, met zijn nadruk op discipline en naleving van regels. Tot 1986 combineerde hij zijn baan bij de FIOD met het raadslidmaatschap. Vervolgens werd hij fulltime politicus, acht jaar lang als wethouder van Borculo en vanaf 1994 als Tweede-Kamerlid.

Vooral in zijn tweede termijn als Tweede-Kamerlid fungeerde Kamp vaak als `rechtsbuiten' van de VVD. Onverstoorbaar bleef hij het asielbeleid van de paarse coalitie, waarvan zijn eigen VVD nota bene deel uitmaakte, onder vuur nemen. Hij pleitte consequent voor strengere regels bij de toelating en voor scherpe maatregelen om vermeend misbruik van voorzieningen voor asielzoekers tegen te gaan.

Het zou voor de hand hebben gelegen als hij in het eerste kabinet-Balkenende minister voor Vreemdelingenzaken zou zijn geworden. Maar de LPF kaapte die post voor zijn neus weg. Kamp kreeg VROM. Na het aftreden van partijgenoot Korthals, in december 2002, deed hij Defensie erbij. Een klein half jaar runde hij twee ministeries. 's Morgens Defensie, 's middags VROM.

Dat hij deze periode zonder kleerscheuren doorkwam, had alles te maken met een ijzeren zelfdiscipline. Al jaren staat hij elke ochtend om 6 uur op. Een van de vaste rituelen is vervolgens het strijken van een overhemd. Op de hem eigen degelijke wijze, wel te verstaan. Aan het feministische blad Opzij legde hij vorig jaar de fijnere kneepjes uit van het gebruik van het mouwplankje.

Als hij 's avonds eindelijk na een lange dag thuis is, duikt hij weer in de dossiers. ,,Hij werkt liever door tot 4 uur 's nachts, zodat hij alles weet, dan dat hij de volgende dag bij ons komt en moet zeggen dat hij ergens niet aan is toegekomen'', aldus Kroon. Ook nadat hij VROM had verlaten, handhaafde hij dit moordende tempo. Soms put hij zich zo uit dat hij bijna van zijn stokje gaat, zoals in maart bij een spreekbeurt.

Al is hij van katholieken huize, de minister lijkt te beschikken over een calvinistisch arbeidsethos. ,,Hij is heel sober'', bevestigt zijn broer Ton, CDA-raadslid te Hengelo. ,,Dat hebben we van huis uit meegekregen. Wat afwijkt van de kern, hoeft hij niet.'' Kamp drinkt geen alcohol en rookt evenmin.

Een van de weinige pleziertjes die Kamp zich gunt is het draaien van hardrockmuziek van AC/DC, zijn favoriete band, zo ontdekte staatssecretaris Van der Knaap tot zijn verbazing. Maar terwijl de muziek door de kamer davert, blijft Kamp gewoon doorlezen in zijn dossiers.

Kent deze werkmachine dan helemaal geen zwakke plekken? Na enig aandringen noemen gesprekspartners er toch enkele. ,,Kamp heeft de neiging erg primair te reageren'', stelt Van den Burg van de AFMP. Hij wijst op incidenten in Afghanistan en Irak. De bonden vroegen zich bezorgd af of er geen extra veiligheidsmaatregelen nodig waren, maar Kamp liet meteen weten dat die onnodig waren. Toch volgden die kort daarop wel degelijk. Ter verdediging zegt Kamp dat hij na zulke incidenten vaak nog niet over alle informatie beschikt en zich niet kan veroorloven dagenlang met een reactie te wachten. ,,Hij kan beter even tot tien tellen en dan pas reageren'', vindt echter Van den Burg.

Ook zijn optreden in de Tweede Kamer wekt wel eens ergernis. ,,Hij is soms te vierkant, te ongenuanceerd'', aldus de PvdA'er Timmermans. ,,Als hij wordt geconfronteerd met een andere mening, herhaalt hij zijn eigen mening. Hij gaat geen dialoog aan. Hij zegt al gauw: stuur me maar weg als je het er mee oneens bent. Dat is van een arrogantie, die zich nog tegen hem kan keren.''

Desondanks heeft Kamp kans gezien zijn ingrijpende bezuinigingen ter grootte van 380 miljoen euro per jaar zonder veel moeite door de Kamer te krijgen. Met harde hand sloot hij bases in zijn eigen Twente en in het Duitse Seedorf. Ook vliegkamp Valkenburg gaat dicht. Bovendien besloot hij de staven van de krijgsmachtonderdelen in elkaar te schuiven en de bevelhebbers daarvan af te schaffen. Dit alles ten koste van duizenden banen.

Met enige ironie zegt prof. Rob de Wijk van Instituut Clingendael dat Kamp politiek gezien een huzarenstukje heeft geleverd. ,,Je sloopt de boel en toch word je geprezen. Dat is een prestatie van formaat.'' Volgens De Wijk beheert Kamp wel een ministerie dat is gebouwd op financieel drijfzand. ,,Je kunt geen kwaliteit handhaven als je de kwantiteit maar blijft verminderen. In reële termen is het budget van Defensie sinds begin jaren '90 meer dan gehalveerd.'' Volgens hem kraakt Defensie daarom in al zijn voegen.

Dat bevestigt ook Van den Burg. ,,Defensie hangt aan een dun koordje.'' Hij wijst erop dat veel manschappen na terugkomst sneller op missie worden gestuurd dan eigenlijk was afgesproken. ,,Zo pleeg je roofbouw op je mensen.'' Kamp reageert geërgerd op zulke kritiek. ,,Met een budget van zeven miljard euro per jaar kun je heel goed een hoogwaardige krijgsmacht overeind houden. Ik ben niet bang dat Defensie nu overbelast wordt. Wij kunnen heel goed aan wat we moeten doen.''

Curriculum vitae

Henricus Gregorius Jozeph (Henk) Kamp werd geboren op 23 juli 1952 te Hengelo.

1972 HAVO, Lochem

1972 Lid geworden van de VVD

1972-1977 Stafmedewerker tabaksgroothandel, Enschede/Tilburg/Borculo

1977-1980 Opleiding Belastingdienst

1978-1994 Lid van de gemeenteraad van Borculo

1980-1986 Fiscaal rechercheur FIOD

1986-1994 Wethouder van Borculo

1987-1994 Lid van de Provinciale Staten van Gelderland

1994-2002 Lid van de Tweede Kamer

2002-2003 Minister van VROM in het kabinet-Balkenende I (tot mei 2003)

2002-2003 Minister van Defensie ad interim na aftreden van Korthals

Sinds mei 2003 is Kamp minister van Defensie in het kabinet-Balkenende II

Henk Kamp is gehuwd en heeft een zoon en een dochter.