Gewatteerde stallen voor oude, blinde ezels

Een Britse dame heeft de Donkey Sanctuary opgericht. Ze redt afgedankte ezels uit de hele wereld. Hieke Jippes ging op bezoek.

De redacteur beeldende kunst van het gezaghebbende Britse maandblad The Art Newspaper, Georgina Adam, liet haar lezers onlangs delen in haar analyse van wat dezer dagen in Engeland gegarandeerd wel en niet verkoopt op kunstveilingen. Conclusie 1: Afbeeldingen van vrouwen en kinderen gaan altijd beter dan die van mannen. Conclusie 2: Schilderijen van dieren, mits die er schattig uitzien, vliegen weg. Er zijn uitzonderingen. Schapen, van achteren geschilderd, blijken onverkoopbaar, ook al zijn ze door Pisarro zelf op het doek gezet (niet één bod op een veiling bij Christie's). Spaniëls, terriërs en setters gaan beter dan keeshondjes, Duitse herders en collies. En een schilderij van gevogelte verkoopt volgens de regel: ,,Hoe duurder de jacht op het soort gevogelte, des te duurder het schilderij''. Korhoenders aan kop dus. De Sunday Telegraph, die Adams artikel parafraseerde, kopte over de hele pagina: ,,Sheeps' bottoms are a no-no ''.

Buiten de wereld van het veilinghuis geldt een soortgelijke conclusie. ,,Ezels zijn een ja-ja''. Engelsen en hun gevoelens voor dieren zijn al jaren een cliché, maar de ezel profiteert wel heel in het bijzonder van deze sentimenten. Zoals meteen zichtbaar wordt op het parkeerterrein van The Donkey Sanctuary, een troetelplaats voor ezels in Devon. Slade Farm, bij Salcombe, is maar één van de tien boerderijen die de Sanctuary door heel Engeland in bezit heeft. Samen genomen leven 1.000 ezels op deze boerderijen een luizenleven, terwijl de Sanctuary ook nog eens het oog houdt op 500 ezels die ze heeft uitbesteed aan particulieren.

ADOPTIE-EZELS

Van het parkeerterrein wijst een wegwijzer naar adoptie-ezels, ezelwandelingen, naar het bezoekerscentrum en het Hooizolder-restaurant. Ezels, dat is duidelijk, zijn hier big business. Zo big dat het grote publiek, merendeels Engelsen, per jaar 14 miljoen pond doneert aan leedverzachting voor ezels – meer dan aan liefdadige doelen voor mensen, zoals de telefonische hulpdienst van de Samaritans, of de ouderenzorg-stichting Age Concern of de belangenbehartiging van pyschiatrische patiënten Mencap. De oprichtster van al deze ezelzorg, dr. Elisabeth Svendsen (74), zegt dat ze het ook niet kan helpen. ,,Ik vraag nooit om geld. Ik stuur alleen maar brieven en foto's en een nieuwsbrief naar 240.000 mensen en het geld komt binnen. Als ik meer nodig heb, maak ik meer tam-tam, dat is alles. En bovendien: de kattenbescherming krijgt 28 miljoen pond per jaar. Waarmee ik niet op ze wil afdingen, want zij doen ook goed werk.''

Een stel Engelsen uit Cyprus, toevallig ontmoet, heeft me in Sidmouth terecht doen komen. Dit echtpaar emigreerde een aantal jaren geleden naar Cyprus voor een rustige oude dag. In hun paardenstallen daar arriveerde eerst één zielig lokaal ezeltje, toen een tweede en voor ze het wisten hadden ze een ezel-opvangcentrum voor tientallen dieren. Waar ze nu vanaf willen. Een bezoek aan Devon heeft alles opgelost: Cyprus wordt één van een keten van ezel-opvangcentra om de Middellandse Zee; lokaal gerund, maar onder toezicht van The Donkey Sanctuary. Spanje ging onlangs al open, Cyprus wordt de basis voor Griekenland en er zijn plannen voor nog twee andere lokaliteiten. ,,Zodra ik het kan betalen'', zegt Elisabeth Svendsen. ,,Anders begin ik er niet aan.''

Hoe dan ook, het echtpaar kwam juichend terug van zijn missie. ,,De faciliteiten! Het ziekenhuis! Dat takelsysteem dat zieke ezels optilt en langs een rail aan het plafond naar de operatietafel transporteert, waar ze zo worden neergelaten! En dan die gewatteerde stallen voor blinde ezels!''

Uit alles blijkt dat Elisabeth Svendsen (haar achternaam komt van een Deense echtgenoot) heel goed weet dat ze voor buitenstaanders het vooroordeel moet overwinnen, dat haar afschildert als dat rare mens met die ezels. Aan dat etiket is ze gewend sinds ze, 35 jaar geleden, begon met het redden van ezels – eerst uit Engeland en Ierland, nu inmiddels ook uit Mexico, Ethiopië, Egypte, Kenya en India. De Svendsens begonnen als zakenlieden – uitvinders en makers van de eerste elektrische luierdroger – maar kochten uiteindelijk een hotel in Devon. Met land, voor zes ezels, voor de kinderen.

Elisabeth Svendsen had van kinds af aan een zwak voor ezels gehad, maar een toevallig bezoek aan de veemarkt van Exeter waar zeven uitgemergelde ezels onder wrede dwang een vrachtwagen werden binnengeloodst, en de aanblik van een strandezeltje, vlakbij het hotel, dat bezweek in het zand en door de eigenaar voor oud vuil onder een paar zakken werd achtergelaten, waren het keerpunt. Dit kon ze niet aanzien zonder optreden. De vier kinderen Svendsen, van wie er inmiddels tenminste twee een volledige baan hebben in haar ezelstichting, leerden dus leven met de komst van steeds meer ezels in bedroevende conditie. Svensens verhalen uit die tijd zijn vol doorwaakte nachten met ezels die met hun benen in zout water in ijsemmers uit het hotel worden gezet, om hun verwondingen schoon te maken. Of met ezels die niet meer op hun benen kunnen staan: uitgemergeld, verwaarloosd, met hoeven die naar boven krullen, bang, uitgeput en altijd eindeloos stoïcijns.

CENTRUM VOOR EZELKUNDE

,,Als een ezel echt tekenen van ziek zijn vertoont, niet meer wil opstaan, is het vaak al bijna te laat – je moet héél goed op ze letten'', zegt Svendsen. ,,Als een paard koliek heeft, dan merk je dat meteen. Veel mensen denken dat een ezel ongeveer hetzelfde is als een paard. Het is een totaal ander dier.''

De 74-jarige is inmiddels dé expert op het gebied van ezels en van hun conditie. Het Donkey Sanctuary-ziekenhuis geldt nu als een internationaal kenniscentrum voor ezelkunde en ezelbehandeling. Diergeneeskundigen uit het hele land kunnen het gebruiken en de acht full time-dierenartsen van het Sanctuary reizen rond om lezingen te geven over de specifieke eigenaardigheden van het ezel-bestaan. Svendsen: ,,Hoe vaak heb ik niet in een zaal vol diergeneeskundigen gestaan en gevraagd: wie kan mij zeggen wat de normale lichaamstemperatuur is van een ezel? Ze komen altijd aan met de lichaamstemperatuur van een paard. Fout! De lichaamstemperatuur van een ezel is veel lager en ligt vlakbij die van een mens.''

Met Dawn Svendsen, de persvoorlichter en kleindochter van Elisabeth, loop ik door Slade Farm. Goeiige ezeltjes stappen over de binnenplaats en laten zich aaien door het publiek. In een binnenmanege lopen vier ezeltjes rondjes met op hun rug kinderen die zo zwaar gehandicapt zijn dat ze, met hulp van vier verzorgers elk, in een harnas op de rug van de ezel omhoog gehouden moeten worden. De verrukking van de kinderen is manifest, de ezeltjes sjouwen geduldig hun last. Het Sanctuary heeft ezels die op bezoek gaan bij scholen, ezels die ziekenhuizen bezoeken en ezels die in een lift durven. ,,Je zou het moeten zien'', zegt een van de begeleiders, die net terugkomt van een bezoek aan een verpleeghuis, ,,een ezel aan hun bed maakt voor mensen de hele dag goed.''

Over staldeuren steken de hoofden van oudere ezels, die met ritjes niet meer worden lastiggevallen. Blinde ezels staan inderdaad in gewatteerde stallen en vinden hun weg naar buiten via een gewatteerd hek. Op de staldeuren, net als op banken, hekken en plantenbakken langs de wandelroutes door ezelland, wemelt het van de herinneringsplakkaten: ,,Uit naam van Bob, die zoveel van zijn dieren hield'' of ,,In dankbare herinnering aan onze kleine schat, Mimi. Voor de ezels''. Elk van de bordjes vertegenwoordigt een donatie. Het Donkey Sanctuary respecteert ook de achterliggende sentimenten van de gevers: elk jaar laat het een dominee komen, die over alle dieren – hier in Devon of al lang in de dierenhemel – de zegen uitspreekt.

Elisabeth Svendsen schat het aantal ezels in haar eigen land op zo'n 14.000. De gemiddelde leeftijd van de ezels in haar opvang – en geen ezel wordt ooit geweigerd – is 28 jaar, maar ezels kunnen 60 jaar worden. De kinderen voor wie ze zijn gekocht, zijn al lang op ze uitgekeken. De ouders die ze kochten zitten in het bejaardenhuis. De ezel komt – als hij geluk heeft – terecht in het ezelopvangcentrum. ,,Met zijn maatje,'' zegt Svendsen. ,,Want ezels zijn als zwanen. Ze hechten zich voor het leven aan één maatje, of dat nu een andere ezel is, of een pony of een geit. Ik denk dat wij hier heel wat oude pony's hebben opgenomen, die aan ons zijn gesleten onder het voorwendsel dat ze het maatje van een ezel zijn''

EZELS OVERZEE

Svendsen denkt dat de noodzaak voor ezelzorg in eigen land geleidelijk minder zal worden. ,,Ik wil meer geld gaan stoppen in onze overzeese activiteiten. In Ethiopië, waar een ezel absolute noodzaak is voor een gezin dat water van ver moet halen of voedsel 90 kilometer verderop moet verkopen, leeft een ezel niet langer dan negen jaar. Nu wij ze daar behandelen tegen parasieten en de eigenaars leren hoe ze de ezel gezond en wel kunnen houden, wordt die ezel al vijftien of zestien jaar. ''

Er komen foto's op tafel van de dierenartsen die in Kenya en Mexico met rijdende klinieken het platteland zijn opgegaan. Het is pure armoede van de eigenaars die ertoe leidt dat gezwellen niet zijn behandeld en dat open wonden zweren onder niet passend tuig. Praktische hulp in Mexico bestond uit het asfalteren van een stenige route over een berghelling, zodat de ezels hun benen niet langer openhalen. In Kenya werd een tuigmaker geïnstrueerd in het maken van passend tuig. Elders werd een dak over een ezelmarkt geconstrueerd, zodat de ezels in de schaduw konden staan. Hier gaat het, zeggen de dierenartsen, om het overtuigen van eigenaars dat het in hun belang is de ezels beter te behandelen, omdat de ezel dan van meer nut is. Houden van je ezel is niet een concept dat hier aanspreekt.

,,Moslims denken dat een ezel geen ziel heeft'', zegt Svendsen. ,,Er zijn landen waar mensen wordt geleerd een ezel niet aan te raken, want ze zijn onrein. Ze worden gezien als machines: ze kunnen werken als een paard, maar als je ze mishandelt zullen ze, anders dan een paard, nooit iets terugdoen. Ze worden uitgebuit tot ze er bij neervallen. Er zijn op dit moment nog 56 miljoen ezels op de wereld. Er is nog veel te doen!''

The Donkey Sanctuary, Slade House Farm, bij Salcombe in Devon. Het hele jaar geopend vanaf 9 uur 's ochtends tot het donker wordt. Toegang gratis.