Geen stapelbed in de kindercel

De jeugdgevangenissen moeten bezuinigen en toch meer kinderen opvangen. Eén van de oplossingen: meer kinderen in één cel. ,,Niets is te dol om te proberen.''

Het zit hem best hoog. Ben Geerdink, sectordirecteur justitiële jeugdinrichtingen, is de negatieve geluiden over de jeugdinrichtingen een beetje zat. ,,Sommige directeuren klagen dat de justitiële jeugdinrichtingen hard op weg zijn een kinderbajes te worden. Jongeren zouden steeds langere tijd op hun kamer worden opgesloten met een zak chips in plaats van een zinvol dagprogramma te volgen. Kinderen zouden alleen nog worden opgesloten en gestraft, niet meer worden opgevoed en behandeld. Dat is écht niet aan de orde.''

Het klopt, zegt Geerdink, dat er flink bezuinigd moet worden. De vijftien jeugdgevangenissen moeten ongeveer 16 procent van hun budget inleveren. Daarnaast moeten ze flink uitbreiden. De komende jaren moeten er honderden plaatsen extra bij komen, bovenop de 2.400 plaatsen die er al zijn. Daarvoor krijgen de instellingen wel extra geld, maar per plaats gaan ze er toch flink op achteruit.

Toch wel een somber scenario. De directeuren zeggen: het gaat om kinderen.

,,Kijk, die bezuinigingen zijn niet nieuw. Die zijn al in vorige kabinetten besloten, het geld is al afgeboekt. Er is dus niets meer aan te doen. Ik zie het als mijn taak om ze uit te voeren. Persoonlijk had ik bij wijze van spreken liever gezien dat die nieuwe weg tussen Groningen en Emmen niet werd aangelegd en dat dat geld in onze instellingen was gestoken. Maar ik maak die afweging niet, dat doet de politiek.''

Hoe kan het goedkoper?

,,We moeten slimme oplossingen bedenken. Niet elke verandering is slecht. Niets is te dol om te proberen.''

Overweegt u kinderen samen te plaatsen op een cel?

,,Daar zijn we mee bezig. Het is niet eenvoudig. Je kunt niet zomaar een stapelbed in een eenpersoonskamer plaatsen. Het heeft gevolgen voor het aantal voorzieningen als toiletten en douches. En er is meer personeel nodig. Als je eerst moet gaan verbouwen, wordt het duurder in plaats van goedkoper.''

Hebben instellingen zich al aangeboden?

,,Jazeker. Komend jaar starten drie pilots. Bijvoorbeeld in Eikenstein in Zeist, onderdeel van de Heuvelrug. Daar zou toch al worden verbouwd. Nu laten ze een tussenmuurtje weg. Op die manier krijg je grotere kamers geschikt voor drie of vier kinderen. Als je er twee bij elkaar zet, is er altijd een de sterkste. Vooral jongens tussen de twaalf en achttien jaar buiten dat uit. Door drie of vier bij elkaar te plaatsen wordt dat gedrag genormaliseerd. Ook de Hunnerberg in Nijmegen en de Hartelborgt in Spijkenisse starten een pilot. We hebben ook slaapzalen overwogen, maar dat lijkt minder aantrekkelijk omdat je extra nachtbewaking moet inzetten. Dan ben je de besparing weer kwijt.

Is het ook echt goedkoper?

,,In gevangenissen voor volwassenen bespaart het samenplaatsen van twee op één cel ongeveer 50 euro per persoon per dag. Bij kinderen moeten we het uitproberen. We doen het niet alleen om te besparen, maar ook om extra plaatsen te creëren.''

Behalve aan meer jongeren op één cel denkt Geerdink aan grotere groepen of minder groepsleiders per groep. ,,Nu zitten er tien kinderen in de behandelgroepen en twaalf in de opvanggroepen. Je kunt best wat grotere groepen proberen. En voor kinderen die een heel intensieve behandeling nodig hebben, zou je de groepen zelfs wat kleiner kunnen maken.''

Ook het aantal groepsleiders is niet heilig, vindt Geerdink: ,,Nu is negen groepsleiders per groep standaard. Die rouleren. Een paar jaar geleden was dat 8,2. Omdat het ziekteverzuim steeg tot 12, 13 procent is dat aantal verhoogd naar negen groepsleiders. Het ziekteverzuim daalde tot 8 procent. Je kunt het aantal leiders nu weer terugbrengen naar 8,2.''

Pessimisten zullen zeggen...

,,...dat het ziekteverzuim weer zal toenemen. Natuurlijk. Maar dat hoeft niet, het ligt eraan hoe je het organiseert. Wij hebben voorbeelden van groepen die met 8,2 groepsleiders op rolletjes lopen. Er zullen ook mensen zeggen: minder groepsleiders betekent minder aandacht en minder mogelijkheden. Dan zeg ik: dat is waar. Maar we moeten iets.''

Al bij al is het niet vreemd dat verschillende directeuren spreken van een versoberd regime.

,,Voor sommige kinderen is dat mogelijk. Bij kinderen die in preventieve hechtenis zitten en van wie je weet dat ze snel weer weg zijn, hoeft dat geen ramp te zijn. Of bij jongens en meisjes die hun taakstraf niet hebben volbracht. Voor die jongeren is het helemaal niet erg om eens even te voelen hoe het is om te zitten. Ook zij blijven nooit lang. Het is een enorme verspilling van tijd en mankracht om hen te laten onderzoeken door dure psychologen. Of een speciaal schoolprogramma voor ze samen te stellen. Natuurlijk draaien zij wel mee in het dagprogramma, maar dat mag dan best negen uur zijn in plaats van de twaalf uur die nu standaard is.''

Zijn jongeren zoveel crimineler geworden dat er zoveel cellen bij moeten komen?

,,Ik durf die stelling niet aan. Vijftien jaar geleden hadden we zo'n 800 plaatsen. Nu zijn het er 2.400 en dat is nog niet genoeg. Ik geloof niet dat de jeugd drie keer zo problematisch is geworden. De samenleving is ook veranderd; harder, punitiever geworden. Er wordt minder getolereerd.''

De toename van het aantal kinderen in de jeugdinstellingen, zegt Geerdink, komt niet alleen doordat er strenger wordt opgetreden, maar ook door de kinderen die onder toezicht worden gesteld. Deze ots-kinderen staan wel onder toezicht, maar hebben geen strafbaar feit gepleegd. Toen Ella Kalsbeek (PvdA) staatssecretaris van Justitie was, besloot ze dat ots-kinderen met voorrang in een justitiële jeugdinrichting geplaatst kunnen worden om een korte crisisperiode te overbruggen. ,,Helaas'', zegt Geerdink, ,,wordt die korte periode wel eens wat langer, omdat de instellingen waar ze naartoe moeten enorme wachtlijsten hebben.''

De kinderrechters protesteerden onlangs, omdat ze vinden dat die kinderen daar niet op hun plaats zijn.

,,Tja, er is geen alternatief. Dat was er wel, maar die instellingen zijn de afgelopen jaren gesloten. Het was de trend om de kinderen zoveel mogelijk ambulant te helpen. Maar voor een bepaalde groep kinderen met zeer ernstige problemen werkt dat niet. Die hebben een gesloten setting nodig, anders lopen ze weg. Triest maar waar.

,,Tot nu toe is het zo dat meeste instellingen de echt ingewikkelde gevallen liever niet hebben. Dus een jongen met psychische problemen die óók nog agressief is, sturen ze liever weg. Wij krijgen die kinderen met complex gedrag. En wij nemen iedereen op.''

Minister Donner van Justitie heeft twee maanden geleden gezegd dat hij vindt dat ots-kinderen elders opgevangen moeten worden.

,,Hij heeft ook gezegd dat het nog een aantal jaren zal duren voordat die voorzieningen er zijn. Ik vind het goed dat er alternatieven komen. Een plek kost bij ons zo'n 300 euro per dag. Een kind dat niet op de goede plek zit, is duur omdat er te weinig gebeurt. Wij hebben goede behandelmethoden, maar we zijn geen psychiatrisch ziekenhuis.''

    • Sheila Kamerman